این سازوکار، هم بر سبد هزینه خانوارهای شهری اثر میگذارد، هم بر بازار خدمات خودرو و هم بر هزینههای بلندمدت مدیریت شهری؛ در شرایطی که ناوگان خودرویی پایتخت با میانگین سنی بالا، رشد قیمت قطعات و افزایش هزینه تعمیرات مواجه است، معاینه فنی بیش از گذشته از یک «کنترل فنی» صرف فاصله گرفته و به یک ابزار اقتصادی با پیامدهای چندلایه تبدیل شده است. بررسی وضعیت مراکز معاینه فنی در تهران نشان میدهد که چالشهای این حوزه، صرفا به ظرفیت یا کیفیت آزمونها محدود نمیشود، بلکه ریشه در عدم همراستایی سیاستهای اقتصادی، حملونقلی و زیستمحیطی دارد؛ وضعیتی که باعث شده اثرگذاری این نظام کمتر از ظرفیت بالقوه آن باشد.
معاینه فنی و هزینه استفاده از خودروی شخصی
از منظر اقتصادی، معاینه فنی بخشی از هزینه مالکیت و استفاده از خودروی شخصی را شکل میدهد. الزام به انجام آزمونهای دورهای و رفع نواقص فنی، هزینههایی را به مالکان تحمیل میکند که در سالهای اخیر بهواسطه رشد قیمت قطعات یدکی و خدمات تعمیراتی افزایش یافته است. این موضوع بهویژه برای خودروهای با عمر بالا، که سهم قابلتوجهی از ناوگان فعال تهران را تشکیل میدهند، برجستهتر است. در چنین شرایطی، معاینه فنی بهطور غیرمستقیم میتواند نقش تنظیمکننده تقاضای سفر با خودروی شخصی را ایفا کند. افزایش هزینه استفاده از خودرو، در صورت وجود گزینههای جایگزین مناسب، میتواند بخشی از تقاضای تردد را به سمت حملونقل عمومی سوق دهد. با این حال، زیرساختهای حملونقل عمومی و محدودیت دسترسی در برخی مناطق، باعث شده این کارکرد اقتصادی بهطور کامل محقق نشود.
بازار خدمات خودرو؛ اثرات جانبی یک الزام قانونی
سیستم معاینه فنی، بر بازار خدمات خودرو نیز اثرگذار است. افزایش مراجعات برای رفع نقص، تقاضا برای تعمیرگاهها، قطعهفروشیها و خدمات فنی را تقویت میکند و به گردش مالی این بخش میافزاید. از این منظر، معاینه فنی میتواند به تحرک اقتصادی در زنجیره خدمات خودرو کمک کند.
با این حال، نبود شفافیت قیمتی در برخی خدمات و نوسان شدید بهای قطعات، باعث شده هزینه نهایی رفع نقص برای مالکان خودرو قابل پیشبینی نباشد. این عدم قطعیت، تصمیمگیری اقتصادی شهروندان را دشوار کرده و در برخی موارد، انگیزه مراجعه منظم به مراکز معاینه فنی را کاهش داده است.
نگاهی به ظرفیت مراکز
تعداد و توزیع مراکز معاینه فنی در تهران، یکی دیگر از متغیرهای اقتصادی اثرگذار است. تمرکز مراکز در برخی مناطق و کمبود نسبی در مناطق پرجمعیت، هزینه زمانی و غیرمستقیم مراجعه را افزایش داده است. صفهای طولانی، اتلاف زمان و هزینه رفتوآمد، بخشی از هزینه پنهان معاینه فنی برای شهروندان محسوب میشود.
اقداماتی مانند افزایش ساعات کاری یا راهاندازی مراکز سیار، اگرچه بخشی از این فشار را کاهش داده، اما هنوز با حجم ناوگان خودرویی پایتخت تناسب کامل ندارد. از منظر اقتصاد شهری، سرمایهگذاری در توسعه متوازن مراکز میتواند هزینههای غیرمستقیم شهروندان را کاهش داده و نرخ مراجعه را افزایش دهد.
معاینه فنی و هزینههای اجتماعی شهر
یکی از مهمترین کارکردهای اقتصادی معاینه فنی، کاهش هزینههای اجتماعی ناشی از آلودگی هوا و تصادفات است. خودروهای فاقد وضعیت فنی مناسب، سهم قابلتوجهی در افزایش آلایندگی و بروز سوانح دارند؛ پیامدهایی که هزینههای مستقیم و غیرمستقیم قابلتوجهی به شهر تحمیل میکند.
در این چارچوب، معاینه فنی را میتوان نوعی سرمایهگذاری پیشگیرانه تلقی کرد. هرچه این نظام کارآمدتر اجرا شود، هزینههای درمانی، خسارات ناشی از تصادفات و افت بهرهوری نیروی کار در بلندمدت کاهش مییابد. با این حال، تحقق این منافع مستلزم پوشش گستردهتر ناوگان و اتصال موثر نتایج معاینه فنی به سایر سامانههای مدیریت شهری است.
پیوند معاینه فنی با سیاستهای کلان حملونقل
معاینه فنی بهتنهایی نمیتواند بار مدیریت آلودگی و ناوگان شهری را به دوش بکشد. این ابزار زمانی بیشترین اثر اقتصادی را دارد که با سیاستهای مکمل، از جمله توسعه حملونقل عمومی، نوسازی ناوگان فرسوده و اصلاح شیوه قیمتگذاری سوخت همراه شود. در غیاب این هماهنگی، معاینه فنی بیشتر به یک الزام اداری با اثرگذاری محدود تبدیل میشود تا یک ابزار اقتصادی کارآمد. تجربه تهران نشان میدهد که بدون ایجاد توازن میان هزینه استفاده از خودروی شخصی و کیفیت گزینههای جایگزین، نمیتوان انتظار داشت معاینه فنی نقش تعیینکنندهای در مدیریت تقاضای سفر ایفا کند.
معاینه فنی خودرو در تهران، فراتر از یک فرآیند فنی، یک متغیر اقتصادی موثر در مدیریت شهری است. این سیستم بر هزینه خانوار، بازار خدمات خودرو، کیفیت هوا و هزینههای اجتماعی شهر اثر میگذارد. بازتعریف نقش معاینه فنی در چارچوب اقتصاد حملونقل، میتواند آن را از یک الزام پرهزینه به ابزاری کارآمد برای کاهش هزینههای بلندمدت شهر تبدیل کند؛ مشروط بر آنکه سیاستهای مکمل، زیرساختهای لازم و مشوقهای اقتصادی بهصورت همزمان مورد توجه قرار گیرد.
