این اعداد در نگاه نخست شاید نگرانکننده به نظر نرسند، اما مرور کارنامه کیفی هوای پایتخت از ابتدای سال، تصویر دیگری ارائه میدهد: تنها ۶ روز هوای پاک در برابر ۱۴۰ روز ناسالم برای گروههای حساس، ۲۷ روز ناسالم، ۲ روز بسیار ناسالم و ۲ روز خطرناک. پرسش اصلی اینجاست که سهم منابع متحرک، بهویژه وسایل نقلیه، در این وضعیت تا چه اندازه است؟
کارنامهای که هشدار میدهد
آمارهای منتشرشده از سوی شرکت کنترل کیفیت هوای تهران نشان میدهد تهران بخش قابل توجهی از سال را در شرایطی سپری کرده که سلامت گروههای حساس مانند سالمندان، کودکان و بیماران قلبی و ریوی در معرض تهدید بوده است. اگر روزهای ناسالم در همه سطوح را کنار هم بگذاریم، عددی بیش از ۱۷۰ روز به دست میآید؛ یعنی تقریبا نیمی از سال، در چنین شرایطی، حتی ثبت شاخص ۹۵ نیز نمیتواند نشانه آسودگی باشد. شاخص کیفیت هوا (AQI) زمانی که به مرز ۱۰۰ نزدیک میشود، تنها یک گام تا ورود به وضعیت ناسالم فاصله دارد. به بیان دیگر، پایتخت در وضعیتی شکننده قرار گرفته که هر تغییر در شرایط جوی یا افزایش تردد میتواند آن را به محدوده هشدار وارد کند.
منابع متحرک؛ سهمی فراتر از تصور
در ادبیات محیطزیست شهری، آلایندهها به دو دسته اصلی «منابع ثابت» (کارخانهها، نیروگاهها و صنایع) و «منابع متحرک» (خودروها، موتورسیکلتها، اتوبوسها و کامیونها) تقسیم میشوند. بررسیهای رسمی طی سالهای گذشته نشان داده که در تهران، سهم منابع متحرک در تولید برخی آلایندههای کلیدی مانند مونوکسیدکربن و اکسیدهای نیتروژن بسیار بالاست و در مورد ذرات معلق نیز نقش تعیینکنندهای ایفا میکند. خودروهای بنزینی و دیزلی، بهویژه آن دسته که از فناوریهای قدیمیتر بهره میبرند، در ترافیکهای سنگین شهری میزان قابل توجهی آلاینده تولید میکنند. موتورسیکلتهای کاربراتوری نیز به دلیل احتراق ناقص، سهم بالایی در انتشار هیدروکربنهای نسوخته دارند. کامیونها و اتوبوسهای دیزلی فرسوده نیز از مهمترین منابع تولید ذرات معلق ریز (PM2.5) به شمار میروند؛ همان ذراتی که بیشترین اثر را بر سلامت عمومی دارند.
ترافیک؛ موتور خاموشنشدنی آلودگی
تهران شهری است که روزانه میلیونها سفر در آن انجام میشود. بخش قابل توجهی از این سفرها با خودروی شخصی صورت میگیرد. در شرایطی که ناوگان حملونقل عمومی پاسخگوی کامل تقاضا نیست، وابستگی به خودروهای شخصی افزایش مییابد و بهتبع آن، حجم ترافیک بالا میرود. ترافیک سنگین نهتنها زمان سفر را افزایش میدهد، بلکه باعث میشود خودروها مدت بیشتری در حالت درجا کار کنند؛ حالتی که در آن راندمان سوخت کاهش یافته و میزان تولید آلایندهها افزایش مییابد. به همین دلیل، حتی اگر استاندارد خودروها ارتقا یابد، تراکم بالای تردد میتواند اثر مثبت آن را خنثی کند.
فرسودگی ناوگان؛ چالشی مزمن
یکی از مهمترین عوامل تشدیدکننده اثر منابع متحرک، فرسودگی بخشی از ناوگان حملونقل است. خودروهای فرسوده مصرف سوخت بالاتری دارند و سیستمهای کنترل آلایندگی آنها بهمرور کارایی خود را از دست میدهد. در مورد خودروهای دیزلی، نبود یا نقص در فیلترهای جذب ذرات معلق، انتشار مستقیم آلایندهها را بهدنبال دارد. طرحهای اسقاط و نوسازی ناوگان طی سالهای گذشته با فراز و فرودهای متعددی روبهرو بوده و به دلایل اقتصادی و ساختاری، به سطح مطلوب نرسیده است. در نتیجه، بخشی از خودروها و موتورسیکلتهای قدیمی همچنان در معابر پایتخت تردد میکنند و سهم خود را در آلودگی هوا حفظ کردهاند.
موتورسیکلتها؛ بازیگر کمتر دیدهشده
در بسیاری از تحلیلها تمرکز اصلی بر خودروهای سواری است، حال آنکه موتورسیکلتها، بهویژه انواع کاربراتوری، سهم قابل توجهی در انتشار آلایندهها دارند. این وسایل نقلیه به دلیل قیمت پایینتر و سهولت تردد در ترافیک، مورد استفاده گسترده قرار میگیرند. با وجود تلاشهایی برای توسعه موتورسیکلتهای برقی، سهم این وسایل در ناوگان موجود هنوز محدود است. نبود زیرساخت کافی شارژ و قیمت بالاتر نسبت به مدلهای بنزینی از جمله موانعی است که روند جایگزینی را کند کرده است. با این حال، گسترش این بخش میتواند یکی از سریعترین راهکارها برای کاهش آلایندههای ناشی از منابع متحرک باشد.
نقش شرایط جوی؛ عامل تشدیدکننده
اگرچه منابع متحرک نقش مهمی در تولید آلایندهها دارند، اما شرایط جوی نیز تعیین میکند که این آلایندهها تا چه اندازه در هوا باقی بمانند. پدیده وارونگی دما در فصول سرد سال سبب میشود لایهای از هوای گرم بر فراز هوای سرد سطح شهر قرار گیرد و مانع از پراکندگی آلایندهها شود. در چنین شرایطی، حتی میزان معمول تولید آلاینده نیز میتواند شاخص کیفیت هوا را به سرعت افزایش دهد. به همین دلیل است که مدیریت منابع متحرک در روزهای پیشبینیشده برای وارونگی دما اهمیت دوچندان پیدا میکند. محدودیتهای ترافیکی و تشویق به استفاده از حملونقل عمومی در این ایام میتواند از جهش شاخص جلوگیری کند.
راهکارها؛ از سیاست تا فناوری
کاهش اثر منابع متحرک بر آلودگی هوا نیازمند مجموعهای از اقدامات هماهنگ است:
نوسازی ناوگان فرسوده از طریق مشوقهای اقتصادی و تسهیل فرآیند اسقاط.
توسعه حملونقل عمومی پاک شامل اتوبوسهای برقی و مترو.
گسترش خودروها و موتورسیکلتهای برقی با ایجاد زیرساخت شارژ و حمایتهای قیمتی.
بهبود کیفیت سوخت برای کاهش آلایندههای خروجی.
مدیریت هوشمند ترافیک با استفاده از فناوریهای نوین برای کاهش زمان توقف خودروها.
تجربه شهرهای بزرگ جهان نشان داده که ترکیب سیاستهای محدودکننده (مانند اخذ عوارض از خودروهای آلاینده) با سیاستهای تشویقی (مانند یارانه برای وسایل نقلیه پاک) میتواند در میانمدت به کاهش معنادار آلایندهها منجر شود.
نفسهای در انتظار تصمیم
کارنامه کیفیت هوای تهران در سال جاری نشان میدهد که وضعیت «قابل قبول» بیش از آنکه نشانه سلامت پایدار باشد، بیانگر حرکت در مرز آلودگی است. سهم بالای منابع متحرک در تولید آلایندهها، بهویژه در شرایط ترافیکی و با وجود ناوگان فرسوده، واقعیتی است که نمیتوان از آن چشم پوشید. اگرچه کنترل آلودگی هوا موضوعی چندبعدی است و عوامل صنعتی و اقلیمی نیز در آن نقش دارند، اما اصلاح وضعیت حملونقل شهری یکی از در دسترسترین و اثرگذارترین مسیرها برای بهبود کیفیت هوا به شمار میرود. تهران برای آنکه از چرخه تکرارشونده روزهای ناسالم خارج شود، ناگزیر است سیاستی پایدار و منسجم در قبال منابع متحرک اتخاذ کند؛ سیاستی که نهتنها به کاهش آلایندهها، بلکه به ارتقای کیفیت زندگی شهروندان بینجامد.
