حملونقل جادهای ستون فقرات اقتصاد بسیاری از کشورهای جهان بهشمار میرود. بیش از ۷۰ درصد جابهجایی کالا در بسیاری از اقتصادهای بزرگ از طریق جاده انجام میشود و بههمین دلیل، دولتها توجه ویژهای به نوسازی ناوگان باری و مسافری دارند.
در کشورهای توسعهیافته، نوسازی ناوگان صرفا یک سیاست صنعتی نیست، بلکه بخشی از راهبردهای کلان کاهش آلودگی هوا، افزایش بهرهوری انرژی، ارتقای ایمنی جادهها و تقویت رقابتپذیری اقتصادی محسوب میشود. بررسی تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد استانداردهای جهانی در نوسازی ناوگان حملونقل جادهای بر چهار محور اصلی استوار است؛ کاهش سن ناوگان، ارتقای استانداردهای آلایندگی، افزایش ایمنی و حرکت بهسمت استفاده از فناوریهای پاک.
سن ناوگان؛ نخستین شاخص ارزیابی
در بسیاری از کشورهای اروپایی میانگین عمر کامیونهای فعال بین ۷ تا ۱۲ سال است. شرکتهای حملونقل بزرگ معمولا پیش از آنکه هزینه تعمیر و نگهداری خودرو افزایش یابد، اقدام به جایگزینی ناوگان میکنند. در آلمان، فرانسه و هلند بسیاری از کامیونها پیش از رسیدن به ۱۰ سال عمر از ناوگان اصلی خارج میشوند. این خودروها یا به بازارهای دستدوم صادر شده یا در بخشهای کمکاربردتر مورد استفاده قرار میگیرند.
در ایالاتمتحده نیز اگرچه محدودیت قانونی سختگیرانهای برای سن کامیونها وجود ندارد، اما هزینههای بالای تعمیرات، مصرف سوخت بیشتر و استانداردهای سخت زیستمحیطی باعث میشود بخش عمده ناوگان تجاری در بازهای کمتر از ۱۵ سال نوسازی شود. کارشناسان حملونقل معتقدند هرچه سن ناوگان افزایش یابد، هزینه تعمیرات، مصرف سوخت، میزان خرابی در جاده و احتمال وقوع تصادفات نیز افزایش پیدا میکند؛ موضوعی که درنهایت هزینه تمامشده حمل کالا را بالا میبرد.
استانداردهای آلایندگی؛ مهمترین عامل نوسازی
در دهههای اخیر مهمترین محرک نوسازی ناوگان در جهان، اجرای استانداردهای سختگیرانه زیستمحیطی بوده است. اتحادیهاروپا از دهه ۱۹۹۰ تاکنون چندین مرحله استاندارد آلایندگی را اجرا کرده و اکنون خودروهای سنگین جدید باید الزامات استاندارد یورو ۶ را رعایت کنند. این استاندارد میزان انتشار اکسیدهای نیتروژن، ذرات معلق و سایر آلایندهها را بهشدت محدود کرده است.
هر بار که استاندارد جدیدی اجرایی میشود، بخش قابل توجهی از ناوگان قدیمی عملا از چرخه فعالیت اقتصادی خارج میشود؛ زیرا ادامه فعالیت آن دیگر صرفه اقتصادی ندارد.
در ژاپن نیز قوانین سختگیرانهای برای کنترل آلایندگی کامیونها و اتوبوسها اعمال میشود. دولت این کشور علاوهبر نظارت بر تولید خودروهای جدید، خودروهای در حال تردد را نیز بهطور مستمر پایش میکند.
چین نیز که تا یک دهه پیش یکی از بزرگترین منابع آلودگی ناشی از ناوگان فرسوده در جهان بود، طی سالهای اخیر برنامهای گسترده برای خروج کامیونهای دیزلی قدیمی اجرا کرده و میلیونها دستگاه خودرو سنگین را از رده خارج کرده است.
اسقاط اجباری؛ ابزاری برای جوانسازی ناوگان
یکی از مهمترین تفاوتهای کشورهای موفق با بسیاری از کشورهای در حال توسعه، وجود نظام اسقاط هدفمند است. در اروپا، آمریکا، کرهجنوبی و چین، دولتها تنها به ارائه تسهیلات خرید خودروهای جدید اکتفا نمیکنند، بلکه همزمان مشوقهایی برای اسقاط خودروهای فرسوده نیز در نظر میگیرند. در برخی کشورها مالکان کامیونهای قدیمی در ازای تحویل خودرو فرسوده، کمکهزینه نقدی دریافت میکنند.
در برخی دیگر نیز تخفیفهای مالیاتی، تسهیلات بانکی کمبهره یا معافیتهای بیمهای برای خرید ناوگان جدید ارائه میشود. هدف اصلی این سیاستها جلوگیری از افزایش تعداد خودروهای فرسوده در چرخه حملونقل است؛ زیرا تجربه جهانی نشان داده صرف ارائه تسهیلات خرید بدون اجرای برنامه اسقاط، منجر به جوانسازی واقعی ناوگان نمیشود.
ایمنی؛ اولویتی فراتر از آلودگی
نوسازی ناوگان تنها به کاهش آلایندگی محدود نیست. بخش مهمی از سیاستهای جهانی به ارتقای ایمنی خودروهای تجاری اختصاص دارد. کامیونها و اتوبوسهای جدید به سامانههایی مجهز هستند که چند دهه قبل وجود نداشت. سیستم ترمز اضطراری خودکار، هشدار خروج از خط، کنترل پایداری الکترونیکی، سامانه تشخیص خستگی راننده، رادار نقطهکور و کروزکنترل هوشمند تنها بخشی از فناوریهای ایمنی هستند که امروزه در خودروهای سنگین بهکار گرفته میشوند.
اتحادیهاروپا از سال ۲۰۲۴ نصب برخی از این سامانهها را برای خودروهای تجاری جدید الزامی کرده است. مطالعات نشان میدهد استفاده از این فناوریها میتواند خسارات اقتصادی ناشی از سوانح جادهای را کاهش دهد.
حرکت به سمت ناوگان کمکربن
یکی از مهمترین روندهای صنعت حملونقل جهانی، حرکت بهسمت کاهش انتشار کربن است. کشورهای اروپایی، چین و آمریکا سرمایهگذاریهای گستردهای برای توسعه کامیونهای برقی، هیبریدی و هیدروژنی انجام دادهاند. شرکتهای بزرگ حملونقل نیز تحت فشار قوانین زیستمحیطی و اهداف کاهش انتشار گازهای گلخانهای، بهتدریج ناوگان خود را نوسازی میکنند. امروزه تولیدکنندگان بزرگی مانند Volvo Trucks، Daimler Truck و Scania میلیاردها دلار برای توسعه کامیونهای بدون آلایندگی سرمایهگذاری کردهاند.
هرچند هنوز موتورهای دیزلی سهم اصلی بازار را در اختیار دارند، اما پیشبینی میشود طی دو دهه آینده سهم خودروهای برقی و هیدروژنی بهطور چشمگیری افزایش یابد.
نقش دولتها در تامین مالی
یکی از مهمترین درسهای تجربه جهانی آن است که نوسازی ناوگان بدون مشارکت دولتها بهسختی امکانپذیر است. در بسیاری از کشورها، بانکهای توسعهای، صندوقهای محیطزیست و نهادهای دولتی منابع مالی ویژهای برای نوسازی ناوگان اختصاص میدهند. در چین دولت مرکزی و دولتهای محلی میلیاردها دلار یارانه برای جایگزینی کامیونهای فرسوده پرداخت کردهاند. در اتحادیهاروپا نیز صندوقهای سبز بخشی از هزینه خرید ناوگان کمآلاینده را پوشش میدهند. حتی در آمریکا که اقتصاد مبتنی بر بازار آزاد دارد، دولت فدرال و ایالتها برنامههای حمایتی متعددی برای توسعه ناوگان پاک اجرا میکنند.
تجربهای که ایران میتواند از آن استفاده کند
بررسی استانداردهای جهانی نشان میدهد موفقیت در نوسازی ناوگان حملونقل جادهای نیازمند مجموعهای از سیاستهای هماهنگ است. تامین منابع مالی، اجرای نظام اسقاط، اعمال استانداردهای سختگیرانه آلایندگی، توسعه فناوریهای ایمنی و ایجاد مشوقهای اقتصادی باید به صورت همزمان دنبال شوند.
تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد صرف تولید یا واردات خودروهای جدید کافی نیست. آنچه موجب جوانسازی واقعی ناوگان میشود، خروج مستمر خودروهای فرسوده از چرخه حملونقل و جایگزینی آنها با خودروهای کممصرف، ایمن و کمآلاینده است. در شرایطی که هزینه سوخت، آلودگی هوا، مصرف انرژی و سوانح جادهای بهیکی از چالشهای اصلی بسیاری از کشورها تبدیل شده، نوسازی ناوگان حملونقل دیگر یک انتخاب نیست؛ بلکه ضرورتی اقتصادی، زیستمحیطی و اجتماعی محسوب میشود.
تجربه جهانی نیز نشان میدهد هر کشوری که این ضرورت را زودتر درک کرده، از مزایای آن در حوزه بهرهوری اقتصادی، کاهش مصرف سوخت و ارتقای ایمنی جادهها بهره بیشتری برده است.
