بازار روانکارها در این منطقه همواره تحت تاثیر رقابت میان تولیدکنندگان بزرگ و صادرکنندگان فعال بوده و هرگونه محدودیت یا جابهجایی در مسیرهای صادراتی، بهسرعت خود را در قیمتها، حجم عرضه و رفتار بازیگران نشان میدهد.
اکنون برخی تحولات جدید در اروپا و حوزه تجارت بینالملل، صادرکنندگان منطقهای را در موقعیتی قرار داده که ناچارند بازارهای جایگزین بیابند و این جابهجایی ناگزیر، فشار رقابتی تازهای را به کشورهای خاورمیانه وارد میکند.
برای ایران، که هم تولیدکننده و هم صادرکننده روانکار است، این تغییرات میتواند هم تهدید و هم فرصت باشد؛ تهدید از آن جهت که ورود محصولات ارزانتر یا مازاد تولید برخی کشورها به بازارهای همسایه، رقابت را سختتر میکند و فرصت از آن جهت که بازتعریف مسیرهای تجاری میتواند فضای تازهای برای حضور پررنگتر تولیدکنندگان ایرانی ایجاد کند.
اعمال تعرفههای ضددامپینگ بریتانیا بر واردات روانکار از لیتوانی و امارات، که پس از ۱۸ ماه بررسی توسط «سازمان درمان تجاری» این کشور نهایی شد، اکنون به یکی از مهمترین تحولات زنجیره تجارت روانکار در اروپا و خاورمیانه تبدیل شده است.
طبق گزارش منتشرشده، این نهاد به این نتیجه رسیده که بخشی از روغنهای موتور و سیالات هیدرولیک وارداتی از این دو کشور با قیمتهایی پایینتر از ارزش واقعی عرضه شده و این روند به تولیدکنندگان بریتانیایی آسیب رسانده است.
به همین دلیل، دولت بریتانیا تعرفههایی بین ۳۴ تا ۹۵ درصد را برای مدت پنج سال بر محصولات شرکتهای مختلف اعمال کرده است؛ اقدامی که عملا مسیر صادراتی برخی تولیدکنندگان اماراتی و لیتوانیایی را محدود و هزینه حضور آنها در بازار اروپا را بهشدت افزایش میدهد. این تصمیم در ظاهر یک اقدام حمایتی داخلی است، اما در عمل پیامدهای گستردهای برای بازارهای منطقهای دارد، زیرا صادرکنندگان مجبور خواهند شد مسیرهای جدیدی برای تخلیه محصولات خود بیابند.
امارات که یکی از بازیگران مهم تولید و صادرات روانکار در خاورمیانه است، اکنون با محدود شدن دسترسی به بازار بریتانیا، احتمالا بخشی از ظرفیت صادراتی خود را به سمت بازارهای منطقهای مانند عربستان، عراق، عمان و آسیای مرکزی هدایت خواهد کرد؛ روندی که میتواند رقابت قیمتی را در این بازارها تشدید کند.
از سوی دیگر، نگرانیهایی درباره احتمال افزایش ورود روانکارهای اماراتی به بازارهای همسایه ایران وجود دارد؛ بازارهایی که برای تولیدکنندگان ایرانی اهمیت راهبردی دارند و هرگونه افزایش عرضه ارزانقیمت میتواند سهم ایران را تحت فشار قرار دهد. در داخل ایران نیز احتمال ورود غیررسمی بخشی از این محصولات وجود دارد؛ موضوعی که در سالهای گذشته نیز سابقه داشته و میتواند بازار داخلی را دچار نوسان کند.
در مقابل، این تحولات میتواند فرصتی برای ایران نیز ایجاد کند، زیرا محدود شدن صادرات برخی رقبا به اروپا، فضای بیشتری برای همکاریهای فنی، صادرات مواد اولیه یا تولید قراردادی فراهم میکند.
در مجموع، تصمیم بریتانیا تنها یک اقدام تعرفهای نیست؛ بلکه نشانهای از افزایش حساسیت بازارهای غربی نسبت به دامپینگ و آغاز دورهای جدید از رقابت در بازار روانکارهای منطقهای است. برای ایران، این شرایط هم تهدید و هم فرصت است و موفقیت در این فضا به توانایی تولیدکنندگان داخلی در حفظ کیفیت، توسعه شبکههای صادراتی و مدیریت هوشمندانه بازارهای همسایه بستگی دارد.
تصمیم بریتانیا برای اعمال تعرفههای ضددامپینگ بر واردات روغن موتور و سیالات هیدرولیک از لیتوانی و امارات، که بر اساس توصیه «سازمان درمان تجاری» این کشور اتخاذ شده و بهطور رسمی اعلام شده است، تنها یک اقدام محدودکننده تجاری در اروپا نیست؛ بلکه نشانهای از تغییرات عمیق در جغرافیای تجارت روانکارهاست که پیامدهای آن بهطور مستقیم بازار خاورمیانه و حتی ایران را تحت تاثیر قرار میدهد. این تصمیم که پس از اثبات عرضه محصولات با قیمتهای پایینتر از ارزش واقعی و ایجاد آسیب به تولیدکنندگان بریتانیایی اتخاذ شد، عملا مسیر صادراتی برخی شرکتهای اماراتی و لیتوانیایی را مسدود یا پرهزینه کرده و آنها را به سمت بازارهای جایگزین سوق میدهد.
در چنین شرایطی، خاورمیانه نخستین مقصد طبیعی برای این جریان انحرافی است؛ منطقهای که به دلیل رشد سریع صنایع خودرویی، توسعه لجستیک و افزایش مصرف روانکارهای صنعتی و خودرویی، جذابیت بالایی برای صادرکنندگان دارد.
امارات که خود یکی از قطبهای تولید و صادرات روانکار در منطقه است، اکنون با محدودیت در بازار بریتانیا، احتمالا بخشی از ظرفیت صادراتی خود را به سمت بازارهای منطقهای هدایت خواهد کرد؛ موضوعی که میتواند رقابت را در بازارهای عربستان، عراق، عمان و حتی آسیای مرکزی تشدید کند. این افزایش عرضه منطقهای، بهویژه در بخش محصولات اقتصادی و میانرده، میتواند فشار قیمتی قابلتوجهی بر تولیدکنندگان محلی وارد کند.
برای ایران، این تحولات دو پیامد مهم دارد:
نخست، احتمال افزایش ورود روانکارهای اماراتی به بازارهای همسایه ایران«بهویژه عراق و افغانستان»که همواره بخشی از بازار صادراتی شرکتهای ایرانی بودهاند. اگر امارات بخواهد مازاد تولید خود را در این بازارها تخلیه کند، رقابت قیمتی برای تولیدکنندگان ایرانی سختتر خواهد شد، زیرا شرکتهای اماراتی به دلیل دسترسی به خوراک ارزانتر و ظرفیت بالای تولید، توانایی ارائه قیمتهای تهاجمیتری دارند.
دوم، احتمال افزایش ورود روانکارهای اماراتی از مسیرهای غیررسمی به داخل ایران است؛ موضوعی که در سالهای گذشته نیز سابقه داشته و میتواند بازار داخلی را برای تولیدکنندگان ایرانی دچار نوسان کند. از سوی دیگر، این تصمیم بریتانیا میتواند فرصتی برای ایران نیز ایجاد کند.
محدود شدن صادرات لیتوانی و امارات به اروپا، فضای بیشتری برای تولیدکنندگان دیگر در بازار اروپا ایجاد میکند و اگرچه ایران به دلیل تحریمها امکان حضور مستقیم در این بازار را ندارد، اما میتواند از طریق همکاریهای فنی، صادرات مواد اولیه، یا تولید قراردادی با شرکتهای ثالث، سهمی غیرمستقیم از این خلأ را به دست آورد.
در سطح کلان، این تصمیم نشاندهنده افزایش حساسیت بازارهای غربی نسبت به دامپینگ در حوزه روانکارهاست؛ روندی که احتمالا در سالهای آینده تشدید خواهد شد و میتواند ساختار تجارت روانکار در خاورمیانه را دگرگون کند.
برای ایران، این تحولات یک هشدار و یک فرصت همزمان است: هشدار از جهت تشدید رقابت منطقهای و احتمال ورود محصولات ارزانقیمت و فرصت از جهت بازتعریف نقش ایران در زنجیره ارزش روانکارهای منطقهای. در چنین شرایطی، راهبردهای صادراتی، ارتقای کیفیت، توسعه برندینگ و تقویت شبکههای توزیع منطقهای برای شرکتهای ایرانی بیش از هر زمان دیگری اهمیت پیدا میکند.
