افت شدید معاملات، تداوم شکاف میان قیمت‌های رسمی و انتظارات بازار و بی‌اعتمادی فزاینده خریداران، نشان می‌دهد که مشکل بازار خودرو فراتر از نوسانات مقطعی است و ریشه در سازوکارهای تصمیم‌گیری دارد.

سجاد همتی، کارشناس حوزه بازار خودرو، در گفت‌وگو با «دنیای‌خودرو» با تاکید بر این‌که مکانیسم‌های فعلی فروش عملا جایگزین منطق بازار شده‌اند، گفت: «سیاست‌هایی مانند قرعه‌کشی و پیش‌فروش‌های بلندمدت نه‌تنها به شفافیت منجر نشده، بلکه سیگنال‌های واقعی قیمت را مخدوش کرده و تقاضای غیرمصرفی را تقویت کرده است.»

وی افزود: «کاهش قدرت خرید خانوارها، در کنار نااطمینانی اقتصادی و بی‌ثباتی سیاست‌گزاری، باعث شده خودرو به‌تدریج از سبد مصرفی بخش بزرگی از جامعه حذف شود و بازار وارد وضعیتی شود که حتی کاهش نسبی قیمت‌ها نیز توان خروج آن از رکود را ندارد.»

به گفته او، خروج سرمایه از بازار خودرو بیش از آن‌که نشانه اصلاح ساختاری باشد، بازتاب افزایش ریسک و کاهش پیش‌بینی‌پذیری این بازار است.

مکانیسم‌های فروش خودروسازان بزرگ از جمله قرعه‌کشی، پیش‌فروش‌های بلندمدت و عرضه‌های محدود چه تاثیری بر شکل‌گیری قیمت و رفتار تقاضا در بازار خودرو داشته‌اند؟

مکانیسم‌هایی مانند قرعه‌کشی و پیش‌فروش در ابتدا با هدف مدیریت التهاب بازار و کنترل تقاضا طراحی شدند، اما در عمل به‌تدریج جایگزین سازوکار طبیعی عرضه و تقاضا شدند. این روش‌ها فرآیند کشف قیمت را مختل کرده و به‌جای شفاف‌سازی، نوعی قیمت‌گذاری غیرمستقیم و پنهان ایجاد کرده‌اند. در چنین شرایطی، قیمت خودرو نه بر اساس تعادل بازار، بلکه بر پایه تصمیمات اداری و زمان‌بندی‌های مقطعی شکل می‌گیرد که خود عامل بی‌ثباتی است. از منظر اقتصادی، زمانی که دسترسی به کالا محدود و غیرقابل پیش‌بینی می‌شود، رفتار تقاضا نیز از مسیر عقلایی خارج می‌شود. قرعه‌کشی‌ها و عرضه‌های محدود، تقاضای بالقوه را به تقاضای هیجانی و غیرمصرفی تبدیل کرده‌اند و این مساله موجب شده بخشی از متقاضیان واقعی به حاشیه رانده شوند. نتیجه نهایی، بازاری است که در آن نه مصرف‌کننده به قیمت اعتماد دارد و نه تولیدکننده تصویر روشنی از تقاضای واقعی در اختیار دارد.

چرا با وجود کاهش نسبی قیمت‌ها و افت محسوس معاملات، بازار خودرو همچنان در رکود باقی مانده و تقاضای مصرفی به بازار بازنمی‌گردد؟

رکود فعلی بازار خودرو را نمی‌توان صرفا با متغیر قیمت توضیح داد. عامل اصلی، افت شدید قدرت خرید خانوارها در سال‌های اخیر است؛ افتی که باعث شده حتی در صورت کاهش قیمت‌ها، امکان ورود بخش بزرگی از جامعه به بازار وجود نداشته باشد. زمانی که نسبت قیمت خودرو به درآمد خانوار به سطوح غیرمتعارف می‌رسد، کاهش‌های محدود قیمتی نیز تاثیر معناداری بر تصمیم خرید نخواهد داشت. در کنار این موضوع، نااطمینانی نسبت به آینده اقتصادی و سیاست‌های بازار نیز نقش مهمی در تداوم رکود دارد. مصرف‌کننده‌ای که نسبت به ثبات قیمت‌ها، قوانین فروش و شرایط اقتصادی اطمینان ندارد، خرید خودرو را به تعویق می‌اندازد. این تعویق گسترده، تقاضای مصرفی را سرکوب کرده و بازار را وارد وضعیتی کرده که از آن می‌توان به‌عنوان «رکود قفل‌شده» یاد کرد؛ رکودی که خروج از آن نیازمند اصلاحات ساختاری است، نه اقدامات مقطعی.

کاهش قدرت خرید چه تغییری در جایگاه خودرو در سبد مصرفی خانوارها ایجاد کرده است؟

خودرو در سال‌های گذشته برای بخش بزرگی از جامعه یک کالای مصرفی قابل دسترس محسوب می‌شد، اما امروز به کالایی پرهزینه و پرریسک تبدیل شده است. افزایش مداوم قیمت‌ها در کنار رشد محدود درآمدها، باعث شده خرید خودرو از اولویت‌های مصرفی بسیاری از خانوارها حذف شود یا به آینده‌ای نامعلوم موکول گردد. این تغییر جایگاه، تاثیر مستقیمی بر عمق رکود بازار داشته است. در واقع، بازار با نوعی «فاصله ساختاری» میان عرضه و تقاضای مصرفی مواجه شده است. عرضه همچنان ادامه دارد، اما تقاضای موثر توان همراهی با آن را ندارد. این شکاف، نه‌تنها معاملات را کاهش داده، بلکه رفتار بازار را نیز تغییر داده و آن را به سمت انتظار و تعلیق سوق داده است.

در سال‌های گذشته خودرو یکی از مقاصد اصلی سرمایه‌های سرگردان بود. خروج سرمایه از این بازار چه پیامی برای آینده آن دارد؟

خروج سرمایه از بازار خودرو الزاما به معنای اصلاح بنیادین این بازار نیست. بخش قابل توجهی از این خروج، ناشی از افزایش ریسک و کاهش نقدشوندگی است. سرمایه‌گذار زمانی وارد بازار می‌شود که بتواند قواعد بازی را پیش‌بینی کند، اما در شرایط فعلی، تغییرات مداوم سیاست‌های فروش، قیمت‌گذاری و واردات، این امکان را از بین برده است. از سوی دیگر، بازار خودرو بدون آن‌که به یک بازار مصرفی سالم تبدیل شود، جذابیت سرمایه‌ای خود را نیز از دست داده است. این وضعیت دوگانه، بازار را در حالت بلاتکلیفی نگه داشته و مانع شکل‌گیری تعادل پایدار شده است. در چنین شرایطی، خروج سرمایه بیشتر یک علامت هشدار است تا نشانه اصلاح.

بی‌اعتمادی مصرف‌کنندگان چه نقشی در وضعیت فعلی بازار خودرو ایفا می‌کند؟

بی‌اعتمادی یکی از مهم‌ترین متغیرهای پنهان بازار خودرو است. مصرف‌کننده‌ای که تجربه قیمت‌های متغیر، تأخیر در تحویل و تغییر مداوم شرایط فروش را دارد، به‌سختی می‌تواند به بازار اعتماد کند. این بی‌اعتمادی، تصمیم خرید را به تعویق می‌اندازد و حتی در صورت نیاز واقعی، مانع ورود به بازار می‌شود. ادامه این وضعیت می‌تواند تبعات بلندمدتی برای بازار داشته باشد. زمانی که اعتماد از بین می‌رود، بازگرداندن آن نیازمند زمان و اصلاحات عمیق است. بدون بازسازی اعتماد مصرف‌کننده، هیچ سیاست کوتاه‌مدتی قادر نخواهد بود بازار خودرو را از رکود خارج کند.

در مجموع، برای خروج بازار خودرو از وضعیت فعلی، کدام متغیرها باید در اولویت اصلاح قرار گیرند؟

اولویت نخست، بازگشت به منطق بازار در فرآیند فروش و قیمت‌گذاری است. تا زمانی که مکانیسم‌های غیرشفاف جایگزین سازوکار طبیعی بازار باشند، امکان شکل‌گیری تعادل وجود نخواهد داشت. شفافیت در عرضه، پیش‌بینی‌پذیری سیاست‌ها و حذف رفتارهای مقطعی، از الزامات این مسیر است. در کنار آن، بدون تقویت قدرت خرید و کاهش نااطمینانی اقتصادی، نمی‌توان انتظار بازگشت تقاضای مصرفی را داشت. اصلاح بازار خودرو نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات هم‌زمان است؛ اقداماتی که اگر به‌صورت جزیره‌ای و کوتاه‌مدت اجرا شوند، نه‌تنها موثر نخواهند بود، بلکه می‌توانند به تعمیق مشکلات موجود نیز منجر شوند.