بخش حملونقل جادهای سنگین، سالهاست بهعنوان یکی از پرمصرفترین و آلایندهترین حوزههای اقتصاد انرژی شناخته میشود. کشندهها و تریلرها اگرچه سهم محدودی از تعداد کل وسایلنقلیه را به خود اختصاص میدهند، اما نقش آنها در مصرف سوخت، انتشار گازهای گلخانهای و هزینههای لجستیک بهمراتب فراتر از این سهم عددی است. بههمین دلیل، در دو دهه اخیر، کاهش مصرف سوخت در ناوگان سنگین بهیکی از محورهای اصلی سیاستگزاری انرژی و محیطزیست در اروپا و آمریکا تبدیل شده است.
بررسی تجربه این کشورها نشان میدهد کاهش مصرف دیزل در کامیونها نه حاصل یک اقدام مقطعی، بلکه نتیجه همزمان اعمال استانداردهای سختگیرانه، فشار مقرراتی، نوآوری فناورانه و اصلاح ساختار بازار حملونقل بوده است.
ناوگان سنگین؛ سهم کم در تعداد، سهم بالا در مصرف
در اغلب کشورهای توسعهیافته، خودروهای سنگین کمتر از ۱۰ درصد کل ناوگان جادهای را تشکیل میدهند؛ اما سهم آنها از مصرف سوخت و انتشار آلایندهها بسیار بالاست.
در آمریکا، کامیونها و کشندهها حدود ۵ درصد وسایل نقلیه را شامل میشوند، اما بیش از ۲۰ درصد مصرف سوخت بخش حملونقل و سهم قابل توجهی از انتشار دیاکسیدکربن و اکسیدهای نیتروژن را بهخود اختصاص دادهاند. در اروپا نیز وضعیت مشابهی حاکم است و همین عدم توازن، سیاستگزاران را به سمت تمرکز ویژه بر ناوگان سنگین سوق داده است.
اروپا؛ استانداردگذاری مستقیم برای مصرف و انتشار
اتحادیهاروپا نخستین منطقهای بود که بهصورت رسمی، استانداردهای الزامآور کاهش انتشار و بهطور غیرمستقیم کاهش مصرف سوخت را برای کامیونها و کشندهها تعریف کرد. مقررات مصوب این اتحادیه، خودروسازان را ملزم میکند میانگین انتشار دیاکسیدکربن محصولات خود را در بازههای زمانی مشخص کاهش دهند. از آنجا که مصرف سوخت دیزل رابطه مستقیم با میزان CO₂ دارد، این استانداردها عملا به ابزار اصلی کاهش مصرف سوخت تبدیل شدهاند.
اهداف تعیینشده در اروپا بلندپروازانه هستند: کاهش معنادار انتشار تا سالهای ۲۰۳۰، ۲۰۳۵ و ۲۰۴۰ که خودروسازان را وادار کرده تا از اصلاحات جزئی عبور کرده و به بازطراحی اساسی کشندهها و تریلرها روی آورند. این فشار مقرراتی باعث شده صنعت حملونقل سنگین اروپا وارد مرحلهای تازه از رقابت فناورانه شود.
نقش تریلرها در کاهش مصرف
برخلاف تصور عمومی که تمرکز را صرفا بر موتور کشندهها میگذارد، در اروپا برای نخستینبار تریلرها و نیمتریلرها نیز وارد دایره مقررات مصرف و آلایندگی شدند. طراحی آیرودینامیک تریلر، وزن سازه، نوع محور و حتی سیستمهای کمکی نصبشده روی آن، تاثیر مستقیمی بر مصرف سوخت کل مجموعه دارد. استانداردهای جدید اروپایی، تولیدکنندگان تریلر را ملزم کرده تا با استفاده از فناوریهای آیرودینامیک و کاهش وزن، سهم خود را در کاهش مصرف ایفا کنند؛ رویکردی که بهکاهش چند درصدی مصرف در مسیرهای طولانی منجر شده است.
آمریکا؛ مسیر فناوریمحور به جای مقررات مستقیم
در ایالات متحده، رویکرد کاهش مصرف سوخت ناوگان سنگین بیش از آنکه مبتنی بر مقررات سختگیرانه مستقیم باشد، بر تحریک نوآوری فناورانه استوار شده است. برنامههای تحقیقاتی گستردهای با مشارکت دولت، خودروسازان و شرکتهای لجستیکی اجرا شده که هدف آنها افزایش بهرهوری سوخت و کاهش هزینه عملیاتی کامیونها بوده است. برنامههای تحقیقاتی دولت آمریکا نشان دادند که با ترکیب بهینهسازی موتور، آیرودینامیک پیشرفته، کاهش وزن و مدیریت هوشمند انرژی، میتوان مصرف سوخت کشندهها را بهطور قابل توجهی کاهش داد؛ بدون آنکه کارایی حمل بار یا قابلیت اطمینان ناوگان قربانی شود.
فناوری قلب تحول مصرف سوخت است
کاهش مصرف سوخت در کشندهها و تریلرها بدون جهش فناورانه ممکن نبود. موتورهای دیزلی نسل جدید با راندمان حرارتی بالاتر، سیستمهای هوشمند مدیریت احتراق، گیربکسهای پیشرفته و استفاده گسترده از دادههای دیجیتال، همگی در خدمت کاهش مصرف قرار گرفتهاند. در کنار آن، آیرودینامیک بدنه به یکی از مهمترین عوامل کاهش مصرف تبدیل شده است؛ بهگونهای که تغییرات ظاهرا کوچک در طراحی کابین یا اتصال تریلر، در مسیرهای طولانی صرفهجویی قابل توجهی ایجاد میکند.
از دیزل کارآمد تا گذار انرژی
اروپا و آمریکا هر دو به این جمعبندی رسیدهاند که کاهش مصرف سوخت دیزل، تنها یک مرحله از مسیر است. در افق بلندمدت، گذار به کشندههای برقی، هیبریدی و مبتنی بر هیدروژن نیز در دستور کار قرار گرفته است. با این حال، بهدلیل هزینه بالا و محدودیت زیرساختها، دیزل همچنان سوخت غالب ناوگان سنگین باقی مانده و به همین دلیل، تمرکز فعلی بر کاهش مصرف دیزل موجود است، نه حذف کامل آن در کوتاهمدت.
اثر اقتصادی کاهش مصرف
کاهش مصرف سوخت در کشندهها و تریلرها، تنها یک هدف زیستمحیطی نیست. در اروپا و آمریکا، هزینه سوخت یکی از اصلیترین اقلام هزینهای شرکتهای حملونقل است. هر درصد کاهش مصرف، بهطور مستقیم سودآوری شرکتها را افزایش میدهد و قیمت تمامشده حمل کالا را کاهش میدهد. به همین دلیل، حتی بدون فشار دولتها، بازار نیز به سمت کامیونهای کممصرفتر حرکت کرده است.
واقعیت میدانی؛ پیشرفت تدریجی اما پایدار
بررسی دادههای بازار نشان میدهد اگرچه کاهش مصرف سوخت در ناوگان سنگین یک فرآیند تدریجی بوده، اما مسیر آن پایدار است. متوسط مصرف سوخت کشندههای جدید در اروپا و آمریکا نسبت به دو دهه قبل بهطور محسوسی کاهش یافته است. این کاهش نه نتیجه یک فناوری خاص، بلکه حاصل انباشت مجموعهای از اصلاحات کوچک اما مداوم بوده است.
مقایسه دو رویکرد
اروپا با تکیه بر مقررات الزامآور و اهداف کمی مشخص، صنعت را به سمت کاهش مصرف سوق داده؛ درحالی که آمریکا بیشتر بر مشوقهای فناورانه و پروژههای تحقیقاتی تمرکز کرده است. هر دو مسیر، با وجود تفاوتها، به یک نتیجه مشترک منجر شدهاند: کاهش مصرف سوخت و افزایش بهرهوری ناوگان سنگین.
تجربه اروپا و آمریکا نشان میدهد کاهش مصرف سوخت کشندهها و تریلرها نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت اقتصادی و زیستمحیطی است. استانداردهای سختگیرانه، نوآوری فناورانه و فشار بازار، سه ضلع اصلی این تحول را شکل دادهاند. در این کشورها، کاهش مصرف سوخت از یک شعار زیستمحیطی به یک راهبرد صنعتی و اقتصادی تبدیل شده است. مسیری که نشان میدهد اصلاح ناوگان سنگین، بدون تصمیمهای سخت و سرمایهگذاری هدفمند، امکانپذیر نخواهد بود.
