افزایش تعداد خودروها، تمرکز مراکز تجاری و اداری در بخشهایی از شهر، محدودیت زمین و رشد ارزش املاک باعث شده توسعه پارکینگهای همسطح در بسیاری از مناطق عملا امکانپذیر نباشد. درچنین شرایطی، توسعه پارکینگهای طبقاتی و مکانیزه باید به یکی از محورهای اصلی سیاست حملونقل شهری تهران تبدیل شود؛ سیاستی که البته باید در کنار توسعه حملونقل عمومی، مدیریت تقاضای سفر و اصلاح الگوی استفاده از خودرو اجرا شود، نه بهعنوان جایگزین آنها.
پارک خودرو؛ حلقه فراموششده حملونقل شهری
در برنامهریزی شهری، پارکینگ بخشی از زنجیره حملونقل محسوب میشود، اما در تهران طی سالهای گذشته توسعه معابر و افزایش ظرفیت عبور خودروها بیشتر از ایجاد فضای مناسب برای توقف مورد توجه قرار گرفته است.
نتیجه چنین رویکردی را میتوان در خیابانهای مناطق مرکزی و پرتردد پایتخت مشاهده کرد؛ خودروهایی که برای پیدا کردن جای پارک چندین بار یک خیابان را طی میکنند، در حاشیه خیابانها متوقف میشوند یا بخشی از مسیر عبور خودروها و عابران را اشغال میکنند.
درواقع، کمبود پارکینگ خود میتواند به تولید ترافیک منجر شود. خودرویی که در مقصد جای پارک ندارد، به جای آنکه بلافاصله سفر خود را پایان دهد، وارد چرخه جستوجوی فضای پارک میشود. این سفرهای اضافی شاید برای یک خودرو کوتاه باشد، اما وقتی هزاران خودرو در طول روز چنین رفتاری داشته باشند، اثر آن بر شبکه معابر قابل توجه خواهد بود.
زمین گران؛ راهکار، حرکت به سمت ارتفاع
تهران دیگر شهری نیست که بتوان برای حل مشکل پارکینگ، زمینهای بزرگ را به پارک خودرو اختصاص داد. قیمت بالای زمین، تراکم ساختمانی و محدودیت فضای شهری باعث شده ایجاد پارکینگهای همسطح در بسیاری از مناطق اقتصادی نباشد. راهکار منطقی، استفاده از ظرفیت عمودی شهر است.
پارکینگهای طبقاتی میتوانند در زمینی محدود، چند برابر یک پارکینگ همسطح خودرو را در خود جای دهند. این ویژگی بهخصوص در مناطق مرکزی و تجاری تهران اهمیت دارد؛ مناطقی که تقاضای پارک در آنها بالاست اما امکان توسعه افقی محدود است.
البته ساخت پارکینگ طبقاتی نیازمند سرمایهگذاری قابل توجه است و اگر مدل اقتصادی آن مشخص نباشد، بخشخصوصی نیز انگیزه کافی برای ورود به این حوزه نخواهد داشت.
پارکینگ مکانیزه؛ استفاده حداکثری از فضا
در کنار پارکینگهای طبقاتی، توسعه پارکینگهای مکانیزه نیز میتواند بخشی از مشکل تهران را حل کند. در این پارکینگها خودرو بهجای آنکه توسط راننده در مسیرهای مختلف حرکت داده شود، با استفاده از سامانههای مکانیکی و خودکار در محل مشخص قرار میگیرد.
مزیت اصلی پارکینگ مکانیزه، استفاده بهتر از زمین است. در بسیاری از زمینهای کوچک که ساخت پارکینگ طبقاتی معمولی توجیه اقتصادی یا فنی ندارد، میتوان از فناوریهای مکانیزه استفاده کرد.
این پارکینگها بهویژه در محلههای متراکم، اطراف مراکز تجاری، بیمارستانها، مراکز اداری و ایستگاههای حملونقل عمومی میتوانند کاربرد داشته باشند.
البته موفقیت این مدل به نگهداری مناسب و کیفیت تجهیزات وابسته است. خرابی یک سامانه مکانیزه در صورت نبود خدمات فنی مناسب میتواند به توقف فعالیت کل پارکینگ منجر شود. بنابراین شهرداری باید در صدور مجوز و انتخاب فناوری، موضوع خدمات پس از فروش و تأمین قطعات را نیز جدی بگیرد.
پارکینگ در حاشیه خیابان؛ راهکار نیست
یکی از پیامدهای کمبود پارکینگ، افزایش توقف خودروها در حاشیه خیابانهاست. این مساله در خیابانهای تجاری و مناطق پرتردد، ظرفیت عبور معبر را کاهش میدهد.
در برخی معابر، یک یا دو ردیف خودرو در حاشیه خیابان عملا بخشی از ظرفیت مسیر را از بین میبرد. درنتیجه، شهرداری مجبور میشود برای مدیریت ترافیک، محدودیتهای جدیدی اعمال کند؛ درحالی که اگر پارکینگ مناسب در فاصله قابل قبول از مقصد وجود داشته باشد، امکان مدیریت این فضا بهتر خواهد بود.
البته حذف پارک حاشیهای بدون ایجاد جایگزین نیز راهکار مناسبی نیست. شهروند باید بداند اگر قرار است پارک در خیابان محدود شود، نزدیکترین پارکینگ عمومی کجاست و هزینه استفاده از آن چقدر خواهد بود.
پارکینگهای عمومی باید به شبکه حملونقل متصل شوند
یکی از اشتباهات در توسعه پارکینگ این است که هر پارکینگ بهصورت یک پروژه مستقل دیده شود. پارکینگ باید بخشی از شبکه حملونقل شهر باشد.
برای مثال، ایجاد پارکینگ در نزدیکی ایستگاههای مترو میتواند امکان استفاده از خودرو برای بخش ابتدایی سفر و حملونقل عمومی برای ادامه مسیر را فراهم کند. این مدل بهخصوص در حاشیه محدودههای پرترافیک میتواند کارآمد باشد.
شهروندی که با خودرو از منطقهای دور به تهران مرکزی میآید، میتواند خودرو را در یک پارکینگ مناسب در نزدیکی ایستگاه مترو پارک کرده و ادامه مسیر را با مترو طی کند.
این مدل نهتنها مشکل پارکینگ مرکز شهر را کاهش میدهد، بلکه تعداد خودروهای واردشده به مناطق پرتراکم را نیز پایین میآورد.
پارکینگ طبقاتی نباید به تولید سفر بیشتر منجر شود
در کنار ضرورت توسعه پارکینگ، یک نگرانی مهم نیز وجود دارد: اگر پارکینگ بدون برنامهریزی حملونقل ساخته شود، ممکن است به افزایش استفاده از خودرو شخصی منجر شود.
بنابراین سیاست پارکینگ باید همراه با سیاست حملونقل عمومی باشد. در مناطقی که مترو و اتوبوس ظرفیت مناسبی دارند، هدف باید مدیریت ورود خودرو باشد، نه ایجاد انگیزه برای افزایش آن.
به بیان دیگر، پارکینگ طبقاتی باید در نقاطی ساخته شود که کمبود پارکینگ واقعا یک مشکل جدی است و ساخت آن بتواند توقف بیقاعده خودرو در معابر را کاهش دهد.
سرمایهگذاری بخشخصوصی ضروری است
با توجه به محدودیت منابع مالی شهرداری، توسعه گسترده پارکینگهای طبقاتی بدون مشارکت بخشخصوصی دشوار خواهد بود.
شهرداری میتواند زمینهای مناسب را شناسایی و از طریق قراردادهای بلندمدت، سرمایهگذاران را برای ساخت و بهرهبرداری از پارکینگها جذب کند.
ارائه تسهیلات، تخفیفهای عوارضی، تسریع صدور مجوز و تضمین حقوق بهرهبردار میتواند انگیزه سرمایهگذاری را افزایش دهد.
از سوی دیگر، تعرفه پارکینگ نیز باید بهگونهای تعیین شود که ضمن حفظ توان پرداخت شهروندان، سرمایهگذاری بخشخصوصی را اقتصادی کند.
اگر استفاده از پارکینگ رسمی آنقدر گران باشد که شهروند ترجیح دهد خودرو را در خیابان متوقف کند، حتی افزایش تعداد پارکینگها نیز اثر مطلوب را ایجاد نخواهد کرد.
پارکینگ هوشمند؛ نیاز جدید تهران
توسعه پارکینگهای طبقاتی و مکانیزه باید با فناوریهای جدید نیز همراه باشد. شهروند باید بتواند پیش از رسیدن به مقصد، از ظرفیت پارکینگهای اطراف مطلع شود.
سامانههای هوشمند میتوانند اطلاعات مربوط به ظرفیت خالی، تعرفه، موقعیت و زمان تقریبی دسترسی به پارکینگ را در اختیار راننده قرار دهند.
این موضوع از گردش اضافی خودرو در خیابانها جلوگیری میکند. درواقع، بخشی از مشکل پارکینگ تهران نه فقط کمبود ظرفیت، بلکه نبود اطلاعات درباره ظرفیت موجود است.
اگر راننده بداند در فاصله چندصد متری مقصد جای پارک وجود دارد، احتمال اینکه چندین بار در خیابانهای اطراف جستوجو کند کاهش مییابد.
پارکینگهای فرسوده نیز باید بازسازی شوند
توسعه ظرفیت پارکینگ تنها بهمعنای ساخت سازههای جدید نیست. بخشی از ظرفیت موجود نیز بهدلیل فرسودگی تجهیزات، مدیریت ضعیف یا بهرهبرداری ناکارآمد بهدرستی استفاده نمیشود.
شهرداری میتواند پارکینگهای قدیمی را شناسایی و برنامه نوسازی آنها را اجرا کند. نصب سامانههای مدیریت هوشمند، افزایش ظرفیت، بازسازی تجهیزات و اصلاح ورودی و خروجیها میتواند ظرفیت واقعی این مجموعهها را افزایش دهد.
همچنین باید استانداردهای ایمنی پارکینگها مورد توجه قرار گیرد. تهویه مناسب، تجهیزات اطفای حریق، مسیرهای خروج اضطراری، روشنایی و کنترل دسترسی از الزامات جدی پارکینگهای بزرگ شهری هستند.
پارکینگ مکانیزه برای زمینهای کوچک
یکی از مهمترین کاربردهای پارکینگ مکانیزه در تهران میتواند استفاده از زمینهای کوچک و بلااستفاده باشد.
در بسیاری از محلههای متراکم، زمین بزرگی برای ساخت پارکینگ طبقاتی وجود ندارد، اما قطعات کوچک متعددی وجود دارند که در شرایط فعلی ارزش اقتصادی محدودی دارند.
اگر شهرداری بتواند این قطعات را شناسایی و برای ساخت پارکینگهای مکانیزه به بخشخصوصی واگذار کند، حتی بدون ساخت مجموعههای عظیم نیز میتوان ظرفیت پارک خودرو را در محلهها افزایش داد.
این رویکرد بهخصوص برای مناطق مرکزی تهران و محدودههای دارای بافت متراکم اهمیت دارد. توسعه پارکینگ اگر جدا از برنامه جامع ترافیک اجرا شود، ممکن است نتیجه مطلوبی نداشته باشد. هدف اصلی باید مدیریت توقف خودرو و کاهش گردش اضافی آن باشد.
