این تصمیم حیاتی که بر اساس بند ۶.۹ از دستورالعمل سیستم صدور گواهینامه روانکارهای موتوری (API 1509) اتخاذ شده، به شرکت‌های تولیدکننده و بلندرهای روغن‌موتور در سراسر جهان اجازه می‌دهد در مواجهه با کسری شدید روغن‌پایه‌های رده‌بالای گروه ۳ (Group III)، بدون ابطال پروانه‌ها و نشان‌های کیفیت بین‌المللی خود، فرمولاسیون محصولات را با انعطاف‌پذیری و بهره‌گیری از هیدروکربن‌های جایگزین حفظ کنند.
فعال‌سازی بند ۶.۹ از دستورالعمل API 1509؛ تمدید تنفس برای تولیدکنندگان
بند ۶.۹ دستورالعمل استاندارد API 1509 از تدابیر استثنایی صنعت نفت است که تنها در زمان وقوع حوادث غیرمترقبه، فجایع طبیعی، جنگ و اختلالات بنیادین زنجیره‌تامین فعال می‌شود؛ مکانیزمی که پیش از این در اوج بحران همه‌گیری کووید-۱۹ در سال ۲۰۲۰ به‌کار گرفته شده بود. موسسه نفت آمریکا نخستین‌بار در اواخر مارس سال جاری میلادی و در پی تشدید بحران ترانزیت انرژی در خلیج‌فارس و دریای سرخ، وضعیت اضطراری اعلام کرد. اکنون با پایان مهلت اولیه و بنا به درخواست صریح «انجمن تولیدکنندگان مستقل روانکار» (ILMA)، این مهلت تا سه ماه دیگر تمدید شد. طبق این مصوبه، به تولیدکنندگانی که قرارداد EPL را با API منعقد کرده و مدارک ردیابی فنی و انطباق را ارائه کنند، اجازه داده می‌شود تا زمان پایدار شدن بازار، ترکیب روغن‌های پایه تاییدشده در فرمولاسیون روغن‌های موتور بنزینی و دیزلی را تعدیل کنند. این امتیاز موقت مانع از توقف خطوط تولید بلندرهایی می‌شود که برای فرمولاسیون روغن‌های مدرن با ویسکوزیته پایین (نظیر 0W-20 و 5W-30) شدیدا به جریان پیوسته روغن‌پایه سنتتیک نیاز دارند.
کانون بحران: ضربه به ۲۰ درصد از ظرفیت گروه ۳ جهان در خاورمیانه
ریشه این معضل کم‌سابقه به اختلالات گسترده در زیرساخت‌های پالایشی و مسیرهای لجستیکی خاورمیانه بازمی‌گردد. منطقه خلیج‌فارس به تنهایی تامین‌کننده نزدیک به ۲۰ تا ۳۵ درصد از روغن‌پایه‌های با شاخص گرانروی فوق‌بالا (Group III / Group III+) در بازار جهانی است. آسیب‌دیدگی تاسیسات بزرگ تولیدی از جمله واحدهای عظیم GTL (نظیر مجتمع Pearl GTL در رأس‌لفان قطر)، به‌همراه ریسک‌های بالای کشتیرانی و بیمه محموله‌ها در تنگه هرمز، جریان صادرات به آمریکای شمالی، اروپا و آسیا را به‌شدت محدود کرده است. براساس داده‌های موسسات تحلیلی بازار انرژی، عرضه جهانی روغن‌پایه در ماه‌های اخیر به پایین‌ترین سطح خود در ۱۶ ماه گذشته رسید و صادرات خاورمیانه به کمترین میزان در هفت سال اخیر تنزل یافت. این شوک بنیادین، قیمت‌های نقدی (Spot) روغن‌پایه گروه ۳ را در بازار جهانی به رکورد تاریخی فراتر از ۲ هزار و 400 دلار در هر تن رساند و موجودی انبارهای شرکت‌های مستقل را به کمتر از مصرف یک ماه کاهش داد.
چالش فرمولاسیون؛ گیر افتادن در تله استانداردهای خودروسازان
مشکل کنونی بازار روانکارها صرفا کمبود فیزیکی نفت خام یا روغن‌پایه‌های معمولی نیست، بلکه مساله اصلی «قفل‌شدن استانداردها» است. موتورهای احتراق‌داخلی مدرن، توربوشارژ و پاشش مستقیم (TGDI)، برای جلوگیری از پدیده‌هایی نظیر احتراق ناقص در دور پایین (LSPI)، کاهش رسوب پیستون و کنترل مصرف سوخت، الزامات عملکردی سخت‌گیرانه‌ای تحت استانداردهای API SP و ILSAC GF-6 دارند.
برای برآورده کردن این الزامات، تولیدکنندگان ملزم به استفاده از روغن‌پایه گروه ۳ هستند. هرگونه تغییر در ترکیب روغن‌پایه در شرایط عادی، نیازمند انجام آزمون‌های موتوری متعدد در آزمایشگاه‌های معتبر بین‌المللی است که هزینه‌ای بین ۱۵۰ تا ۵۰۰ هزار دلار به همراه چند ماه زمان برای هر فرمولاسیون در پی دارد.
در این میان، اگرچه تمدید مجوز اضطراری API مسیر قانونی را برای استفاده از مخلوط‌های جدید همچون ترکیب روغن‌های پایه گروه ۲ پالایشگاهی با روغن‌های سینتتیک PAO یا سایر گریدهای گروه ۳) هموار کرده، اما چالش بزرگ در برابر خودروسازان بزرگ (OEMs) است. برای نمونه، شرکت‌هایی مانند جنرال‌موتورز با استاندارد اجباری dexos1 Gen 3، همچنان سخت‌گیری‌های قراردادی خود را اعمال کرده‌اند؛ تناقضی که شرکت‌های خدمات پس از فروش و تعویض‌روغنی‌ها را بر سر دوراهی حفظ گارانتی خودرو یا مواجهه با قفسه‌های خالی از محصول قرار داده است.
پیامدها برای بازار مصرف و مصرف‌کنندگان نهایی
تمدید مجوز اضطراری توسط API پیامدهای عملی روشنی در سطح بازار خرد دارد. تولیدکنندگان بزرگ روانکار از جمله شِل، پنزاویل و والوالین برای حفظ حجم عرضه و پاسخ به تقاضای بازار، ناچار شده‌اند نسبت استفاده از پایه‌های گروه ۳ را در بسیاری از خطوط کاهش داده و فرمولاسیون‌ها را به سمت محصولات نیمه‌سنتتیک (Synthetic Blend) هدایت کنند. موسسه نفت آمریکا تاکید کرده است که اعطای این تسهیلات اضطراری به معنای افت کیفیت استانداردهای حفاظتی نیست؛ چراکه متقاضیان موظف هستند با انجام تست‌های غربالگری پایه، اثبات کنند که تغییرات جزئی فرمولاسیون به ساختار ضدسایش، کنترل اکسیداسیون و پاک‌کنندگی روغن آسیبی نمی‌زند. روغن‌های تولیدشده تحت این مجوز، نشان‌های تجاری معتبر API (مانند Donut و Starburst) را حفظ می‌کنند تا زنجیره‌تامین تجاری از هم نپاشد.
چشم‌انداز بازار؛ آرامش موقت تا زمان احداث ظرفیت‌های جایگزین
کارشناسان معتقدند بحران فعلی آسیب‌پذیری ساختاری زنجیره ارزش روانکارها را آشکار کرد؛ صنعتی که برای سال‌ها به چند قطب متمرکز پالایشی در آسیا و خاورمیانه اتکا کرده بود. هرچند پروژه‌های توسعه‌ای جدید نظیر ارتقای واحد پاسکاگولای شرکت شورون در اواخر سال جاری و طرح‌های توسعه پالایشگاه بیتاون اگزون‌موبیل در دست اجرا هستند، اما تا زمان وارد مدار شدن کامل این ظرفیت‌ها در سال‌های ۲۰۲۷ و ۲۰۲۸، بازار روانکارهای نهایی ناگزیر به همزیستی با انعطاف‌پذیری‌های موقت، مدیریت سهمیه‌بندی و پذیرش نوسانات قیمتی خواهد بود. تمدید ۹۰ روزه اخیر API نشان داد که بحران عرضه فراتر از یک شوک زودگذر بوده و برای تثبیت دوباره، صنعت روانکار نیازمند دیپلماسی انرژی، تنوع‌بخشی به منابع و زمان بیشتر است.
