اما وقتی جغرافیای سیاسی جهان به لرزه درمیآید، این دیپلماتهای شیمیایی هم ناچار به تغییر لباس و حتی تغییر ملیت میشوند. تصور کنید بازاری که دههها به نامهای پرزرقوبرقِ غربی و برندهای لوکسِ بینالمللی عادت کرده بود، ناگهان در موقعیتی قرار میگیرد که باید تمام قواعد بازی را در کمتر از چند ماه بازنویسی کند. اینجاست که صنعت روانکار از یک بحث صرفا فنی، به یک معادله پیچیده از جنس استقامت و تطبیقپذیری تبدیل میشود. صنعت روغنهای موتور در سالهای اخیر شاهد جابهجایی گسلهایی بوده که لرزههای آن تا دورترین قفسههای تعمیرگاههای محلی نیز رسیده است. خروج ناگهانی غولهایی که دههها استانداردهای کیفی را دیکته میکردند، خلأ بزرگی ایجاد کرد که بسیاری آن را پایانِ کارایی موتورهای حساس میپنداشتند. اما واقعیتِ بازار، همیشه راهی برای غافلگیر کردن تحلیلگران پیدا میکند. در حالی که تمرکز همه بر بخشهای بزرگ و استراتژیک حملونقل جادهای و ترانزیت بود، جریانی زیرپوستی و قدرتمند در حال شکلگیری بود که توانست توازن را به نفع پایداری تغییر دهد. نکته جالب اینجاست که وقتی مسیرهای اصلی مسدود میشوند، این مسیرهای فرعی و بازیگرانِ به ظاهر کوچک هستند که بارِ حرکتِ صنعت را به دوش میکشند. ما اکنون در دورانی هستیم که «تداوم حرکت» به ارزشمندترین دارایی تبدیل شده و برندهایی که توانستهاند در اوج تلاطم، فرمولاسیون خود را با واقعیتهای جدید زنجیره تامین وفق دهند، فاتحانِ خاموش این نبرد هستند. گزارشهای تخصصی بینالمللی که اخیرا منتشر شده، پرده از حقیقتی برمیدارد که نشان میدهد چگونه یک بخش خاص از وسایل نقلیه، به ناجیِ غیرمنتظرهای برای کل صنف روانکار تبدیل شده است. در ادامه این مطلب، به اعماق این تحول میرویم تا ببینیم چگونه ترکیب «نیاز بازار» و «انعطاف فنی» میتواند در سختترین شرایط ژئوپلیتیک، نبض صنعت را زنده نگه دارد. این روایتی است از بقا، تغییر برند و ظهور قهرمانانی که شاید پیش از این، کسی آنها را جدی نمیگرفت. گزارشهای آماری از وضعیت بازار روسیه نشان میدهد که این کشور در سال ۲۰۲۴ با پدیدهای غیرمنتظره در حوزه سیالات خودرویی مواجه شده است. در حالی که پیشبینی میشد خروج برندهای «بیگ اویل» (Big Oil) نظیر شل، موبیل و کاسترول، بازار روانکارهای تخصصی را با بحران جدی مواجه کند، بخش موتورسیکلت به عنوان یک ناجی قدرتمند ظاهر شده است. طبق دادههای جدید، تقاضا برای روغنهای موتورسیکلت در این کشور به رقم خیرهکننده ۱۰ هزار تن در سال رسیده که نشاندهنده رشد ۱۵ درصدی نسبت به دورههای مشابه قبلی است.
هجرت از غرب به شرق؛ جایگزینی بزرگ
خلأ ناشی از غیبت غولهای اروپایی و آمریکایی، اکنون با استراتژی دوگانه «تقویت تولید داخلی» و «واردات از کشورهای همسو» پر شده است. شرکتهای بزرگ روسی مانند «لوکاویل (Lukoil)»، «گازپرومنفت (Gazprom Neft)» و «رُسنفت (Rosneft)» با بازنگری در خطوط تولید خود، نسخههای پیشرفتهای از روغنهای چهارزمانه (4T) را به بازار عرضه کردهاند. همزمان، برندهای جدیدی از ترکیه، چین و هند با بهرهگیری از فرصت به دست آمده، سهم بازاری را تصاحب کردهاند که پیش از این نفوذ به آن غیرممکن به نظر میرسید. این تغییر برند، تنها در نامها خلاصه نمیشود؛ بلکه شامل تغییر در منشأ تامین مواد افزودنی (Additives) نیز هست که اکنون عمدتا از بازارهای آسیایی تامین میگردند. رشد تقاضا در این بخش ریشه در چند عامل کلیدی دارد؛ آمارها حکایت از افزایش ۶۰ تا ۷۰ درصدی فروش موتورسیکلتهای جدید در روسیه دارد. با سختتر شدن واردات خودروهای سواری لوکس و قطعات یدکی آنها، بسیاری از شهروندان به سمت موتورسیکلتهای مدرن (عمدتا برندهای چینی و داخلی) کوچ کردهاند. محدودیتهای سفر به خارج از مرزها، موج جدیدی از «گردشگری داخلی» با موتورسیکلت را در پهناورترین کشور جهان ایجاد کرده است که مستقیما نرخ مصرف روانکارها را بالا برده است. برخلاف بخش خودروهای سواری که به شدت به سنسورها و قطعات هایتک وابسته است، نگهداری و سرویس موتورسیکلتها با اتکا به منابع محلی سادهتر ارزیابی میشود.
چالش کیفیت و استانداردهای جدید
اگرچه حجم تقاضا حفظ شده، اما گزارشها بر یک نکته فنی تاکید دارند: «تغییر ذائقه اجباری». بخش بزرگی از مالکان موتورسیکلتهای سنگین که پیش از این تنها از روغنهای سنتتیک گرانقیمت غربی استفاده میکردند، اکنون در حال آزمون و خطای محصولات جدید هستند. این موضوع باعث شده تا تولیدکنندگان محلی برای جلب اعتماد مشتریان، به سمت دریافت تاییدیههای فنی از نهادهای استاندارد غیرغربی و ارتقای سطح کیفی محصولات خود حرکت کنند تا ثابت کنند کیفیت، لزوما در انحصار برندهای سابق نیست. گزارش اخیر درباره بازار روانکارهای روسیه، یک مورد مطالعاتی (Case Study) بینظیر برای تحلیلگران حوزه انرژی است. خروج ناگهانی غولهای نفتی غرب از بازار این کشور، نه تنها باعث فروپاشی نشد، بلکه فرصتی را فراهم کرد تا بخشهای نادیده گرفته شده بازار، مانند روغنهای موتورسیکلت، به ستونهای پایداری صنعت روانکار تبدیل شوند. جالب اینجاست که در اوج محدودیتهای زنجیره تامین، تقاضا برای روانکارهای چهارزمانه (4T) نهتنها کاهش نیافته، بلکه به عنوان یک نیروی پیشران، کل بازار را از رکود نجات داده است. این پدیده نشان میدهد که در شرایط بحرانی، «تحرک خرد» (Micro-mobility) سریعتر از خودروهای سواری به ثبات بازار کمک میکند.
گذار از برندهای لوکس به عملگرایی فنی
تا پیش از سال ۲۰۲۲، بازار روسیه جولانگاه برندهایی نظیر «شل»، «موبیل۱» و «کاسترول» بود که با تبلیغات گسترده بر بخش موتورسیکلتهای سنگین و مسابقهای تسلط داشتند. اما گزارش جدید نشان میدهد که جای خالی این برندها اکنون توسط تولیدکنندگان داخلی روسیه (مانند لوکاویل و گازپرومنفت) و همچنین برندهای آسیایی پر شده است. این تغییر، صرفا یک جابهجایی نام تجاری نیست؛ بلکه یک تغییر پارادایم در فرمولاسیون است. روانکارهای جدید اکنون باید با تکیه بر بستههای افزودنی (Additive Packages) متفاوت که عمدتا از منابع غیراروپایی تامین میشوند، همان استانداردهای عملکردی را ارائه دهند. این موضوع، توانمندی واحدهای تحقیق و توسعه (R&D) محلی را در بومیسازی فرمولاسیونهای پیچیده به چالش کشیده است.
چالش «افزودنیها» و کیفیت در لبه تیغ
یکی از نکات پنهان در گزارشهای بازار روسیه، مساله تامین مواد افزودنی تخصصی برای روغنهای موتورسیکلت است. موتورهای موتورسیکلت به دلیل دور موتور بالا و دمای عملیاتی بیشتر نسبت به خودروها، به مواد شیمیایی بسیار پایداری نیاز دارند. جایگزینی تامینکنندگان کلاسیک با گزینههای جدید، ریسکهای کیفی را به همراه دارد. با این حال، تداوم تقاضا نشان میدهد که بازار به نوعی «سازگاری اجباری» دست یافته است. برای صفحه بینالملل صنعت خودرو، این یک زنگ خطر و در عین حال یک درس است: زنجیره تامین روانکارها چقدر در برابر تنشهای ژئوپلیتیک آسیبپذیر است و «استقلال در فرمولاسیون» چقدر میتواند نجاتبخش باشد.
فرصتطلبی در بازارهای نوظهور
رشد تقاضا در روسیه، یک پیام روشن برای صادرکنندگان روانکار در منطقه دارد. وقتی برندهای تراز اول جهانی از صحنه خارج میشوند، خلأ ایجاد شده با «روغنهای باکیفیتِ جایگزین» پر میشود، نه لزوما روغنهای ارزانقیمت. موتورسواران، بهویژه در بخش حرفهای، نسبت به سلامت پیشرانه خود بسیار حساس هستند. لذا شرکتهایی که بتوانند روانکارهایی با تاییدیههای فنی معتبر و بستهبندی جذاب ارائه دهند، میتوانند سهم بازاری را تصاحب کنند که پیش از این در انحصار کامل شرکتهای آمریکایی و اروپایی بود.
درسهایی برای آینده صنعت روانکار
آنچه در بازار روسیه میگذرد، مدلی کوچک از آینده احتمالی بسیاری از بازارهای در حال توسعه است. تنوعبخشی به سبد محصولات و تمرکز بر بخشهای تخصصی (Niche Markets) مانند موتورسیکلت، میتواند ریسکهای کلان اقتصادی را توزیع کند. از سوی دیگر، این گزارش تاکید میکند که روانکارهای «سنتتیک» و «نیمهسنتتیک» حتی در شرایط سخت اقتصادی نیز مشتریان وفادار خود را دارند، زیرا هزینه تعمیرات ناشی از روغن بیکیفیت به مراتب بیشتر از بهای یک گالن روغن مرغوب است. بازار روانکارهای روسیه اکنون در حال تجربه یک «نوزایی اجباری» است. تکیه بر تقاضای بخش موتورسیکلت برای سرپا نگه داشتن بازار، نشاندهنده انعطافپذیری این صنعت در برابر فشارهای خارجی است. برای فعالان صنعت خودرو و روانکار، این گزارش یادآور این نکته ظریف است: «در دنیای مدرن، حتی اگر مسیرهای اصلی بسته شوند، چرخهای صنعت با روغنکاری صحیحِ مسیرهای فرعی، به حرکت خود ادامه خواهند داد. پیروز نهایی این میدان، کسی است که زودتر از دیگران، فرمولِ «کیفیت در شرایط سخت» را کشف و عرضه کند. این نه تنها یک تحلیل بازاری، بلکه یک راهبرد عملیاتی برای زنده ماندن در تلاطمهای جهانی است.»
