برای نزدیک به دو دهه، هرگاه بحث مدیریت مصرف بنزین در کشور به میان آمده، گزینه افزایش قیمت یا سهمیهبندی نخستین و آخرین راهکار ارائه شده است. این رویکرد اگرچه در کوتاهمدت مصرف را مهار میکند، اما به دلیل نادیده گرفتن ریشههای ساختاری ناترازی، همواره با بازگشت دوباره تقاضا همراه بوده است. تجربه کشورهای موفق در زمینه مدیریت انرژی نشان میدهد که راهحل پایدار، نه در گران کردن بنزین، بلکه در کمرنگ کردن نقش آن در سبد سوخت خانوارها نهفته است. به عبارت دیگر، به جای اینکه مصرف کننده را مجبور به پرداخت بیشتر کنیم، باید گزینههای ارزانتر، پاکتر و در دسترستری را پیش روی او بگذاریم. تحقق این هدف شامل توسعه خودروهای گازسوز (CNG)، الزام خودروسازان به تولید انبوه دوگانهسوزها و تنوع بخشی به سبد سوختی کشور میشود. ایران با داشتن چهارمین ذخیره گاز جهان، از این ظرفیت عظیم برای کاهش وابستگی به بنزین غافل مانده است. درحالی که بسیاری از کشورهای دارای منابع گازی، بخش قابل توجهی از ناوگان حملونقل خود را به سمت گاز سوق دادهاند، سهم CNG در سبد سوخت کشور چندان پررنگ نیست. این درحالی است که هر خودرو دوگانهسوز میتواند تا ۴۰ درصد از مصرف بنزین خود را با گاز جایگزین کند.
گازسوزها؛ مزیت فراموششده
ایران نه تنها یکی از بزرگترین دارندگان ذخایر گازی جهان است، بلکه تجربه موفقی در زمینه توسعه خودروهای گازسوز دارد. در دهه 80 خورشیدی و همزمان با تشدید تحریمهای بنزینی، کشور با سرعت قابل توجهی به سمت احداث جایگاههای CNG و تولید خودروهای دوگانهسوز حرکت کرد. در آن مقطع، بیش از 2 هزار جایگاه سوخت گاز در سراسر کشور راهاندازی شد و خودروسازان داخلی نیز خطوط تولید خودروهای دوگانهسوز را فعال کردند. اما متاسفانه پس از رفع موقت تحریمها و کاهش فشار بنزینی، این حرکت متوقف شد. بسیاری از جایگاههای CNG به دلیل عدم نگهداری و نبود مشتری تعطیل شدند و خودروسازان نیز بهتدریج تولید دوگانهسوزها را به حاشیه راندند. امروز دوباره با ناترازی شدید بنزین مواجهیم و این پرسش مطرح میشود که چرا از یک ظرفیت آماده و کارآمد استفاده نمیکنیم؟ کارشناسان معتقدند هزینه راهاندازی یک خودرو گازسوز (نصب کیت و مخزن) چند میلیونتومان است که در مقایسه با هزینههای سنگین احداث پالایشگاه جدید یا واردات بنزین، بسیار ناچیز بهنظر میرسد. از سوی دیگر، قیمت هر مترمکعب گاز CNG در کشور ارزانتر از هر لیتر بنزین آزاد است. این اختلاف قیمت به اندازهای است که مصرفکننده را بدون هیچ فشار قانونی، به سمت استفاده از گاز سوق میدهد. تنها مانع اصلی، نبود زیرساخت مناسب در شهرها و جادهها و نیز کمبود خودروهای دوگانهسوز در بازار است. رفع این دو مانع، نیاز به یک تصمیم ملی دارد.
خودروسازان در مرکز ماجرا
حلقه کلیدی توسعه خودروهای گازسوز، صنعت خودروسازی کشور است. تا زمانی که خودروهای دوگانهسوز به تولید انبوه نرسند، نمیتوان انتظار داشت حجم قابل توجهی از ناوگان به سمت گاز حرکت کند. در حال حاضر، خودروسازان بزرگ کشور، توانایی فنی تولید خودروهای دوگانهسوز را دارند؛ اما به دلایل مختلف از جمله نبود الزام قانونی مشخص، هزینههای اضافه تولید و نبود اطمینان از فروش، تمایل چندانی به این کار نشان نمیدهند.
تنوع سبد سوختی؛ از شعار تا عمل
بحث توسعه خودروهای گازسوز، تنها بخشی از یک راهبرد بزرگتر به نام «تنوع سبد سوختی» است. در یک سبد سوختی بالغ، حملونقل نباید تنها به یک حامل انرژی وابسته باشد. در ایران، این وابستگی بیشتر از 70 درصد به بنزین است. این یعنی هر شوکی در عرضه یا تقاضای بنزین، تمام سیستم حملونقل کشور را تحتتاثیر قرار میدهد. در مقابل، در کشورهای پیشرفته، سهم بنزین در سبد سوخت حملونقل به تدریج کاهش یافته و گاز، برق، بیواتانول، هیدروژن و حتی بیودیزل جای آن را گرفتهاند. برای ایران، در کوتاهمدت و میانمدت، گاز طبیعی (CNG) بهترین گزینه جایگزین است، اما نباید به آن بسنده کرد. خودروهای برقی برای سفرهای درونشهری کوتاه و خودروهای هیبریدی بدون نیاز به زیرساخت جدید هر کدام میتوانند سهمی از بار بنزین را به دوش بکشند. اما نکته مهم، اولویتبندی و زمانبندی است. به دلیل محدودیت منابع، نمیتوان همزمان روی همه گزینهها سرمایهگذاری کرد.
