این کشور که زمانی تقریباً تمام تمرکز خود را بر صادرات نفت خام و محصولات اولیه میگذاشت، طی سالهای اخیر تلاش کرده زنجیره ارزش خود را گسترش دهد و سهم بیشتری از بازار محصولات نهایی، از جمله روانکارهای صنعتی و خودرویی، به دست آورد.
تازهترین دادههای منتشرشده از سوی نهادهای رسمی نشان میدهد تولید روانکار در آذربایجان با وجود چالشهای اقتصادی و نوسانهای بازار انرژی، روندی صعودی اما محتاطانه را تجربه میکند. روندی که میتواند پیامدهای مهمی برای بازارهای همسایه، از جمله ایران داشته باشد.
افزایش ظرفیت پالایش، نوسازی بخشی از تجهیزات قدیمی و تلاش برای جذب سرمایهگذاری خارجی، سه محور اصلی این تغییرات هستند. آذربایجان در سالهای اخیر کوشیده است با ارتقای کیفیت پایهروغنها و نزدیک شدن به استانداردهای بینالمللی، جایگاه خود را در بازارهای صادراتی تثبیت کند. این کشور همچنین به دنبال آن است که با کاهش وابستگی به واردات افزودنیها و توسعه تولید داخلی، هزینه تمامشده محصولات را پایین بیاورد. هرچند این مسیر هنوز در ابتدای راه است، اما نشانههای اولیه از افزایش تدریجی تولید، حکایت از آن دارد که باکو قصد دارد نقش فعالتری در بازار روانکار منطقه ایفا کند.
اهمیت این تحولات برای ایران نیز قابل چشمپوشی نیست. نزدیکی جغرافیایی، اشتراکات ساختاری در صنعت نفت و رقابت در برخی بازارهای صادراتی، باعث میشود هر تغییر در ظرفیت تولید آذربایجان، اثرات مستقیم یا غیرمستقیمی بر تولیدکنندگان ایرانی داشته باشد. اگر این کشور بتواند کیفیت محصولات خود را ارتقا دهد و صادرات را افزایش دهد، ممکن است در برخی بازارهای قفقاز و آسیای میانه رقیب جدیتری برای ایران شود.
از سوی دیگر، افزایش تولید در آذربایجان میتواند فرصتهایی برای همکاریهای فنی، تبادل مواد اولیه یا حتی مشارکتهای منطقهای ایجاد کند؛ بهویژه در شرایطی که بازار جهانی روانکارها به سمت استانداردهای سختگیرانهتر و محصولات باکیفیتتر حرکت میکند. این تصویر کلی، تنها مقدمهای است بر جزئیاتی که در متن اصلی گزارش آمده؛ جزئیاتی که نشان میدهد رشد تولید روانکار در آذربایجان چگونه رقم خورده و چه پیامدهایی برای آینده بازار منطقه خواهد داشت.
**آمار تولید؛ رشد آهسته اما پیوسته**
تازهترین آمارهای منتشرشده از سوی کمیته دولتی آمار جمهوری آذربایجان نشان میدهد تولید روانکارهای صنعتی و خودرویی این کشور در سال ۲۰۲۵ به ۳۲ هزار و ۸۰۰ تن رسیده است. رقمی که بازتابدهنده تلاش باکو برای نوسازی استانداردهای تولید و افزایش ظرفیت ساخت داخل است.
با وجود این رشد، آذربایجان همچنان فاصله قابلتوجهی با نیاز واقعی بازار دارد. بر اساس برآورد شرکت محلی Technol، مصرف سالانه روانکارهای نهایی در این کشور حدود ۷۰ هزار تن است. موضوعی که نشان میدهد بخش قابلتوجهی از نیاز داخلی همچنان از مسیر واردات تأمین میشود و صنعت روانکار آذربایجان هنوز در مرحله گذار قرار دارد.
بررسی روند تولید در سال گذشته نشان میدهد خروجی کارخانهها نوسان قابلتوجهی داشته است:
- در دو ماه نخست ۲۰۲۵، تولید به ۴ هزار و ۳۰۰ تن رسید (رشد نزدیک به ۴۲ درصد نسبت به مدت مشابه سال قبل)
- در پایان سهماهه اول، تولید به ۹ هزار و ۲۰۰ تن رسید
- در ماه آوریل، تولید از ۱۲ هزار و ۸۰۰ تن عبور کرد
- تا ماه نوامبر، مجموع تولید سالانه به ۳۲ هزار و ۸۰۰ تن رسید
رقمی که اگرچه نسبت به سالهای گذشته بهبود یافته، اما همچنان کمتر از نیمی از نیاز بازار داخلی است.
**ادامه رشد در سال ۲۰۲۶**
روند افزایشی تولید در سال ۲۰۲۶ نیز ادامه یافته است. طبق دادههای رسمی که توسط خبرگزاری Trend منتشر شده، آذربایجان در چهار ماه نخست سال جاری ۱۲ هزار و ۸۰۰ تن روغنهای روانکار تولید کرده است. افزایشی معادل ۴۰۰ تن یا ۳.۲ درصد نسبت به مدت مشابه سال قبل.
این رشد آهسته اما پیوسته نشان میدهد صنعت روانکار آذربایجان در حال حرکت به سمت ثبات بیشتر است. هرچند برای کاهش وابستگی به واردات و رسیدن به استانداردهای رقابتی منطقهای، مسیر طولانیتری پیش رو دارد.
**تولیدکنندگان اصلی و چالشهای بازار**
صنعت روانکار آذربایجان همچنان بر دو تولیدکننده اصلی تکیه دارد: Technol و Aminol. دو شرکتی که هر دو واحدهای بلندینگ خود را در شهر صنعتی سومقاییت اداره میکنند. Technol ظرفیت اسمی تولید سالانه ۵۰ هزار تن دارد و Aminol نیز پیشتر خروجی حدود ۳۰ هزار تن را گزارش کرده بود.
با وجود این ظرفیتها، فعالان بازار میگویند بخشهایی از بازار روغنموتور سواری همچنان در اختیار برندهای وارداتی (بهویژه محصولات ترکیهای، روسی و اروپایی) باقی مانده است. موضوعی که نشان میدهد تولیدکنندگان داخلی هنوز نتوانستهاند در همه بخشها جایگزین واردات شوند.
**چالش مواد اولیه**
در بخش مواد اولیه نیز چالشها ادامه دارد. شرکت دولتی سوکار مالک یک واحد تولید پایهروغن گروه یک با ظرفیت ۱۵۰ هزار تن در سال در نزدیکی باکو است. اما منابع بازار میگویند این واحد در سالهای اخیر عمدتاً غیرفعال بوده و نقش محدودی در تأمین نیاز داخلی ایفا میکند.
همین مسئله باعث شده آذربایجان برای تولید روانکارهای باکیفیتتر، همچنان وابسته به واردات پایهروغن و بستههای افزودنی باشد. وابستگیای که هزینه تولید را بالا میبرد و رقابتپذیری محصولات داخلی را محدود میکند.
**استانداردهای جدید؛ گامی به سوی مدرنیزاسیون**
در سال ۲۰۲۵، موسسه استانداردسازی آذربایجان (Azstand) مجموعهای از استانداردهای جدید را معرفی کرد تا تولیدکنندگان داخلی بتوانند محصولات خود را با الزامات فنی بینالمللی هماهنگ کنند. این استانداردها طیفی از محصولات را پوشش میدهند: از روغنهای سنتتیک و روغنهای گیربکس گرفته تا انواع گریس و الزامات مربوط به بستهبندی و ایمنی.
هدف از این اقدام، ایجاد چارچوبی مشخص برای ارتقای کیفیت، کاهش وابستگی به واردات و فراهم کردن زمینه صادرات در سالهای آینده است. هرچند اجرای این استانداردها زمانبر خواهد بود، اما فعالان صنعت آن را گامی ضروری برای مدرنسازی صنعت روانکار آذربایجان میدانند.
موسسه استانداردسازی آذربایجان در توضیح اهداف این مقررات جدید اعلام کرده است که هدف اصلی، ایجاد چارچوبی یکپارچه برای تولید و ایمنی روانکارهاست. این نهاد در بیانیه خود تأکید کرده بود که اجرای استانداردهای تازه «به گسترش تولید روغنهای روانکار و تعریف الزامات ایمنی آنها بر اساس قواعد و معیارهای واحد کمک میکند».
این استانداردها توسط کمیته فنی مسئول افزودنیها، روغنهای روانکار، گریسها و سیالات تخصصی تدوین شده و بخشی از برنامه گستردهتر آذربایجان برای نوسازی صنعتی و هماهنگی با استانداردهای بینالمللی بهشمار میرود.
**چشمانداز آینده؛ فرصتها و چالشها**
با وجود این تلاشها، فعالان صنعت معتقدند بازار روانکار آذربایجان همچنان در مقایسه با همسایگانی مانند روسیه و ترکیه کوچکتر است. با این حال، موقعیت جغرافیایی این کشور در مسیر کریدورهای ترانزیتی منطقه و برخورداری از زیرساختهای پالایشی، همچنان از جاهطلبیهای باکو برای توسعه تولید صادراتمحور حمایت میکند.
بهگفته بازیگران بازار، اگر آذربایجان بتواند کیفیت محصولات خود را ارتقا دهد و وابستگی به واردات مواد اولیه را کاهش دهد، ظرفیت تبدیل شدن به یک بازیگر منطقهای را خواهد داشت.
در کنار این فرصتها، چالشهایی نیز وجود دارد. رقابت با برندهای وارداتی روزبهروز شدیدتر میشود و تغییر الگوهای تجارت منطقهای (بهویژه پس از اختلالات ناشی از تحریمها در روسیه و حوزه دریای سیاه) بازار را بیثباتتر کرده است.
این تحولات باعث شده تولیدکنندگان آذربایجانی برای حفظ سهم خود در بازار داخلی و ورود به بازارهای صادراتی، ناچار به ارتقای کیفیت، کاهش هزینهها و انطباق سریعتر با استانداردهای جدید باشند.
