بر اساس آنچه کرامت ویس کرمی اعلام کرده است، روزانه حدود ۱۳۴ میلیون لیتر بنزین در کشور توزیع میشود که تنها ۱۱۰ میلیون لیتر آن از محل تولید در پالایشگاهها تامین میشود. با این حساب دولت ۲۴ میلیون لیتر را از طریق اختلاط و ریفورمیتهای پتروشیمی تامین میکند که اتفاقا هزینه بالایی دارد.
کامران ندری، اقتصاددان که معتقد است ناترازی شدید انرژی و هزینههایی که دولت برای جبران این ناترازی پرداخت میکند، امسال خیلی بیشتر از سالهای گذشته خواهد بود، در گفتوگو با «بازار» میگوید: «از یک سو تولید حاملهای انرژی همچون گاز و میعانات گازی کاهش یافته و از سوی دیگر مقدار مصرف هم افزایش یافته است. اما درحالی شکاف بین تولید و مصرف درحال بزرگتر شدن است که قیمت حاملهای انرژی بعد از جنگ در بازارهای جهانی جهش کمسابقهای را تجربه کرده است.»
او ادامه میدهد: «پیش از جنگ پیشبینی میشد دولت در سال ۱۴۰۵ حدود ۳۰ درصد کسری بودجه داشته باشد؛ اما حالا شرایط خیلی بدتر شده و هزینههای دولت مدام در حال افزایش است. این افزایش هزینهها در شرایطی است که درآمدهای دولت بهدلیل رکود حاکم بر کشور با اما و اگر مواجه شده و احتمال کاهش آنها وجود دارد.»
این اقتصاددان با اشاره به گزارشهای موجود درباره رشد بالای نقدینگی گفت: «دولت این کسری بودجه را از طریق منابع پولی جبران میکند که درنهایت منجر به افزایش شدید نرخ تورم در کشور خواهد شد.»
او در ادامه با اشاره به بحران انرژی در کشور گفت: «متاسفانه سیاستگزاری حاکمان در این حوزه نادرست بوده و این سیاستگزاریهای غلط منجر به شکلگیری رفتارهای غلط در میان مردم شده؛ طوری که امروز شدت مصرف انرژی در کشور چندین برابر متوسط جهانی است.»
ندری ادامه داد: «البته مردم مقصر شدت بالای مصرف انرژی در کشور نیستند. چراکه انرژی ارزان در ایران باعث شده تولید و استفاده از وسایلنقلیه کممصرف در دستور کار خودروسازان و عموم مردم نباشد. بهعنوان مثال مصرف سوخت خودروهای داخلی ۲ الی ۳ برابر متوسط جهانی است؛ اما دولت با محدودیت واردات، کشور را بهیک بازار انحصاری برای خودروسازان تبدیل کرده که هیچ تلاشی هم برای ارتقای کیفیت محصولات خود نمیکنند. دست آخر هم دولت هر ساله مجبور است میلیاردها دلار برای واردات بنزین و جبران کسری سوخت هزینه کند.»
با پول ۴۰ لیتر بنزین در ایران ۱.۵ لیتر بنزین در کشورهای همسایه بخرید
قیمت هر لیتر بنزین یارانهای در کشور یکهزار و 500 تومان، بنزین آزاد ۳ هزار تومان و بنزین با استفاده از کارت جایگاهداران حدود ۵ هزار تومان است. بهعبارت دیگر پر کردن یک باک ۴۰ لیتری با بنزین آزاد در کشور ما حدود ۲۰۰ هزار تومان تمام میشود. این درحالی است که قیمت یک لیتر بنزین در کشورهای همسایه ما حدود ۱۵۰ هزار تومان است. برای درک بهتر نسبت به ناچیز بودن قیمت بنزین در ایران باید بدانید که با پول ۴۰ لیتر بنزین در ایران حدود ۱.۵ لیتر بنزین در کشورهای همسایه میتوان خریداری کرد.
صادرکننده بنزین، واردکننده شد
ناترازی بنزین همهساله هزینه سنگینی را به دولت تحمیل میکند. همین چند وقت پیش بود که عماد رفیعی، مدیر امور مصرف شرکت ملی پالایش و پخش فرآوردههای نفتی اعلام کرده بود که واردات مستقیم بنزین در سال گذشته روزانه ۱۳ میلیون لیتر بوده و حدود ۳ میلیارد دلار فشار مستقیم بر منابع ارزی کشور وارد کرده است. اما اگر هزینه تامین ریفورمیت و افزودنیهای پتروشیمی نیز به این رقم اضافه شود، هزینه ارزی تامین بنزین به حدود ۶ میلیارددلار میرسد.
ندری میگوید کسری بنزین و هزینههایی که این ناترازی به دولت تحمیل میکند، در حال تبدیل شدن به رقیب پنهان بودجههای حیاتی کشور است.
این عدد وقتی مهمتر میشود که بدانیم ایران در سال ۱۳۹۹ بنزین را به کالای اول صادراتی خود تبدیل کرده بود و حدود ۳ میلیارددلار صادرات بنزین داشت؛ اما اکنون با چرخشی معنادار، از صادرکننده بنزین به واردکنندهای تبدیل شده که فقط برای پوشاندن شکاف عرضه و تقاضا، میلیاردها دلار ارز هزینه میکند. بنابراین مساله بنزین فقط اختلاف میان تولید پالایشگاهها و مصرف خودروها نیست؛ بلکه یک تغییر جهت ۹ میلیارددلاری در تراز ارزی این بخش است.
منابع آماری موجود درباره بحران بنزین ایران نیز نشان میدهد مصرف بنزین کشور در سالهای اخیر بهطور پیوسته افزایش یافته و در اواخر سال ۲۰۲۴ به حدود ۱۲۰ میلیونلیتر در روز رسیده؛ درحالی که تولید داخلی در حدود ۱۰۰ تا ۱۰۵ میلیون لیتر در روز برآورد شده است؛ شکافی که ناچار از مسیر واردات یا برداشت از ذخایر جبران شده است.
۱۹۷ میلیون لیتر، رکورد مصرف بنزین
این شکاف در زمانهای اوج سفر، بحران یا نااطمینانی تشدید میشود. براساس اظهارات مدیر امور مصرف شرکت ملی پالایش و پخش، در سال ۱۴۰۴ رکورد مصرف روزانه بنزین در روزهای جنگ ۱۲روزه و جنگ ۴۰ روزه شکسته شده و مصرف بهترتیب به ۱۹۷ و ۱۹۳ میلیون لیتر در روز رسیده است. این ارقام نشان میدهد که در شرایط روانی و بحرانی، تقاضای بنزین میتواند بهسرعت از ظرفیت عادی شبکه تامین عبور کند و فشار چندبرابری بر ذخایر و واردات وارد کند. حالا هم مسئولین شرکت پخش فرآوردههای نفتی به شدت نگران رکوردشکنیهای مصرف با شروع سفرهای تابستانی مردم هستند.
جدای از این، مطالعات مرتبط با پیشبینی مصرف بنزین در ایران نیز رشد بلندمدت مصرف را تایید میکند. یک پژوهش دانشگاهی درباره مدلسازی مصرف بنزین نشان داده مصرف روزانه بنزین ایران از ۶۴.۵ میلیون لیتر در سال ۲۰۰۷ به حدود ۹۹.۸ میلیون لیتر در سال ۲۰۲۱ رسیده است؛ روندی که بدون سیاستهای جدی مدیریت تقاضا، بهطور طبیعی فشار بیشتری بر تولید و واردات وارد میکند.
واردات مستقیم روزانه ۱۳ میلیون لیتر بنزین، فشار مستقیم ۳ میلیارددلاری و هزینه کلی ۶ میلیارددلاری با احتساب ریفورمیت و افزودنیها، نشان میدهد سیاست فعلی قابل تداوم نیست (البته باید توجه داشت که هزینههایی که دولت برای جبران کسری بنزین میکند، خیلی بیشتر از این موارد است). گفتنی است کشوری که زمانی بنزین را به کالای اول صادراتی خود تبدیل کرده بود، اکنون برای تامین همان کالا میلیاردها دلار هزینه میکند.
