صنعت حملونقل جادهای کشور در سالهای اخیر با مجموعهای از چالشهای همزمان مواجه شده است؛ از فرسودگی ناوگان و افزایش هزینههای فعالیت گرفته تا کمبود راننده، مشکلات بیمه، تامین قطعات، سوخت، نرخ کرایه حمل و نبود ثبات در سیاستگزاریها. مجموعهای از مشکلات که به گفته فعالان این حوزه، بدون اجرای یک برنامه جامع و بلندمدت، امکان حل آنها وجود نخواهد داشت. محمدعلی کارگشا، عضو هیاتمدیره و خزانهدار انجمن صنفی شرکتهای حملونقل بینالمللی ایران در گفتوگو با «دنیایخودرو» با اشاره به وضعیت فعلی صنعت حملونقل جادهای کشور، مهمترین چالشهای این بخش را تشریح کرد و راهکارهای خروج از بحران را مورد بررسی قرار داد.
مهمترین چالش امروز حملونقل جادهای
کارگشا درپاسخ به این پرسش که مهمترین چالشهای امروز صنعت حملونقل جادهای کشور چیست؟ اظهار داشت: «اگر بخواهیم صنعت حملونقل جادهای کشور را در شرایط امروز ارزیابی کنیم، باید گفت این صنعت همزمان با چند بحران ساختاری و عملیاتی روبهرو است؛ بحرانهایی که هر یک بر دیگری اثر گذاشته و موجب کاهش بهرهوری، افزایش هزینهها و افت کیفیت خدمات شدهاند.»
وی ادامه داد: «با این حال، برخی چالشها نسبت به سایر موارد تاثیر عمیقتری بر فعالیت شرکتهای حملونقل و رانندگان دارند.»
عضو هیاتمدیره انجمن صنفی شرکتهای حملونقل بینالمللی ایران، نخستین و مهمترین چالش این صنعت را فرسودگی ناوگان حملونقل عنوان کرد و گفت: «میانگین بالای عمر کامیونها باعث افزایش مصرف سوخت، رشد هزینههای تعمیر و نگهداری، کاهش ایمنی، افزایش آلایندگی و افت بهرهوری شده است.»
وی افزود: «از سوی دیگر، محدودیتهای واردات کامیون، قیمت بالای کامیونهای نو و دشواری تامین مالی، روند نوسازی ناوگان را بسیار کُند کرده است.»
کارگشا با اشاره به افزایش هزینههای فعالیت در صنعت حملونقل جادهای تصریح کرد: «هزینه قطعات یدکی، لاستیک، روغن، تعمیرات، بیمه، دستمزد و سایر هزینههای جانبی طی سالهای اخیر رشد قابلتوجهی داشته؛ درحالی که نرخ کرایه حمل همواره متناسب با این افزایش هزینهها اصلاح نشده است.»
به گفته وی، نتیجه این شرایط کاهش شدید حاشیهسود شرکتها و رانندگان بوده است.
موانع بینالمللی؛ از ویزای اروپا تا توقف کامیونها در مرز
کارگشا در ادامه با اشاره به چالشهای بخش حملونقل بینالمللی، مشکلات مربوط بهصدور ویزای اروپا برای رانندگان ایرانی، تداوم مشکل بیمه سبز ناوگان و توقفهای طولانی کامیونها در مرزها را از دیگر موانع جدی این حوزه عنوان کرد و اظهار داشت: «عدمصدور ویزای اروپا برای رانندگان ایرانی، عملا فعالیت ناوگان حملونقل بینالمللی ایران در مسیر اروپا را با محدودیت جدی مواجه کرده است.»
به گفته وی، این شرایط موجب شده بخشی از حمل محمولههای وارداتی از اروپا به ناوگان خارجی واگذار شود که نتیجه آن افزایش هزینههای حمل و رشد قیمت تمامشده کالاهای وارداتی است. عضو هیاتمدیره انجمن صنفی شرکتهای حملونقل بینالمللی ایران همچنین با اشاره به تداوم چالش بیمه سبز ناوگان ایرانی افزود: «مشکلی که حدود دو سال گذشته در پی عدم تمدید قرارداد بیمه سبز ایجاد شد، همچنان پابرجاست و فعالیت ناوگان ایرانی در مسیرهای بینالمللی را با محدودیتهای فراوان مواجه کرده است.»
وی در ادامه، افزایش زمان توقف کامیونها در پایانههای مرزی را یکی دیگر از مشکلات مهم صنعت حملونقل جادهای دانست و گفت: «توقفهای طولانی علاوهبر ایجاد نارضایتی برای رانندگان و شرکتهای حملونقل، هزینههای قابلتوجهی به زنجیره تجارت خارجی کشور تحمیل میکند.»
کارگشا با بیان اینکه طولانی شدن فرآیندهای گمرکی، تعدد کنترلها و بازرسیها، نبود هماهنگی میان دستگاههای اجرایی دو سوی مرز، محدودیت ظرفیت پایانههای مرزی، کمبود تجهیزات تخلیه و بارگیری و برخی محدودیتهای کشورهای همسایه از عوامل اصلی این توقفها هستند، تصریح کرد: «این معطلیها باعث افزایش هزینه سوخت، استهلاک خودرو، هزینه نگهداری کالا، پرداخت حق توقف، کاهش تعداد سفرهای سالانه کامیونها و درنهایت کاهش درآمد رانندگان و شرکتهای حملونقل میشود.»
وی تاکید کرد: «ادامه این وضعیت، رقابتپذیری ناوگان حملونقل بینالمللی ایران را درمقایسه با ناوگان سایر کشورها کاهش داده و میتواند سهم شرکتهای ایرانی از بازار ترانزیت منطقه را محدود کند.»
کمبود راننده و چالشهای نیروی انسانی
کارگشا در ادامه با اشاره به موضوع کمبود رانندگان جوان و حرفهای اظهار کرد: «سختی کار، درآمد نامتناسب با هزینهها، نبود حمایتهای رفاهی و بیمهای کافی و کاهش جذابیت این حرفه برای نسل جوان، باعث شده صنعت حملونقل با کمبود نیروی انسانی ماهر مواجه شود.»
وی هشدار داد: «این موضوع در سالهای آینده میتواند به یکی از بحرانهای اصلی این بخش تبدیل شود.»
این فعال صنفی درباره مشکلات بیمهای رانندگان نیز گفت: «در حوزه بیمه و خدمات اجتماعی، رانندگان با مشکلات متعددی روبهرو هستند. هزینه بالای بیمه، محدودیتهای بیمه تامین اجتماعی و دغدغههای مربوط به بازنشستگی، امنیت شغلی این قشر را تحتتاثیر قرار داده است.»
تامین قطعات و سوخت؛ دغدغههای همیشگی فعالان
عضو هیاتمدیره انجمن صنفی شرکتهای حملونقل بینالمللی ایران یکی دیگر از مشکلات مهم صنعت حملونقل را تامین قطعات و تجهیزات دانست و گفت: «نوسانات نرخ ارز، محدودیت واردات و نبود قطعات اصلی و باکیفیت در بازار، هزینه نگهداری ناوگان را افزایش داده و زمان خواب کامیونها را بیشتر کرده است.»
وی درباره وضعیت سوخت نیز اظهار کرد: «اگرچه قیمت گازوئیل نسبت به بسیاری از کشورها پایینتر است، اما چالشهایی مانند سهمیهبندی، مشکلات سامانههای سوخت، محدودیتهای دسترسی و نگرانی نسبت بهتغییر سیاستهای یارانهای، همواره از دغدغههای فعالان این حوزه بوده است.»
کارگشا همچنین با اشاره به موضوع نرخ کرایه حمل گفت: «سازوکار تعیین کرایه هنوز به اندازه کافی با واقعیتهای اقتصادی و هزینههای روز هماهنگ نیست.»
وی افزود: «درنتیجه، درآمد فعالان این بخش متناسب با افزایش هزینهها رشد نکرده و سرمایهگذاری در این صنعت کاهش یافته است.»
فرسودگی ناوگان حملونقل جادهای امروز دیگر صرفا یک مشکل فنی نیست، بلکه به یک چالش اقتصادی، ایمنی و حتی زیستمحیطی تبدیل شده است. طی دو دهه گذشته طرحهای مختلفی برای نوسازی ناوگان مطرح شده، اما این برنامهها به دلایل مختلف نتوانستهاند به نتایج مورد انتظار برسند
نبود قوانین ثابت؛ ریشه مشکلات حملونقل
کارگشا با بیان اینکه یکی از مهمترین چالشهای ریشهای صنعت حملونقل جادهای، نبود ثبات در سیاستگزاریهاست، اظهار کرد: «تغییرات مکرر دستورالعملها، تعدد نهادهای تصمیمگیر، بروکراسی اداری و نبود یک برنامه بلندمدت برای توسعه حملونقل جادهای موجب شده بسیاری از مشکلات این صنعت بهصورت مزمن باقی بماند.»
وی در جمعبندی مهمترین چالشهای صنعت حملونقل جادهای گفت: «این مشکلات را میتوان به ترتیب شامل فرسودگی ناوگان و دشواری نوسازی، افزایش هزینههای فعالیت و کاهش سودآوری، نامتناسب بودن کرایه حمل با هزینههای واقعی، کمبود رانندگان حرفهای و مسائل رفاهی و بیمهای، مشکلات تامین قطعات و تعمیرات، چالشهای مرتبط با سوخت و ناپایداری قوانین و سیاستگزاری دانست.»
کارگشا تاکید کرد: «تا زمانی که برای این مسائل بهصورت همزمان و با یک برنامه جامع، پایدار و مبتنی بر واقعیتهای اقتصادی راهکار ارائه نشود، صنعت حملونقل جادهای همچنان با کاهش بهرهوری، افت سرمایهگذاری و افزایش فشار بر فعالان این حوزه مواجه خواهد بود.»
چرا برنامههای نوسازی ناوگان نتوانست بحران فرسودگی را حل کند؟
کارگشا درپاسخ به این پرسش که چرا برنامههای نوسازی ناوگان طی سالهای گذشته نتوانستهاند بحران فرسودگی را حل کنند و این مساله چه پیامدهایی برای ایمنی، هزینه حمل، مصرف سوخت و رقابتپذیری حملونقل کشور داشته است؟ اظهار کرد: «فرسودگی ناوگان حملونقل جادهای امروز دیگر صرفا یک مشکل فنی نیست، بلکه به یک چالش اقتصادی، ایمنی و حتی زیستمحیطی تبدیل شده است.»
وی ادامه داد: «طی دو دهه گذشته طرحهای مختلفی برای نوسازی ناوگان مطرح شده، اما این برنامهها به دلایل مختلف نتوانستهاند به نتایج مورد انتظار برسند.»
عضو هیاتمدیره انجمن صنفی شرکتهای حملونقل بینالمللی ایران، مهمترین دلیل ناکامی برنامههای نوسازی را نبود یک برنامه پایدار و تامین مالی مناسب دانست و گفت: «قیمت کامیونهای نو، چه داخلی و چه وارداتی، بهدلیل تورم و نوسانات نرخ ارز بهشدت افزایش یافته و بسیاری از رانندگان و شرکتهای حملونقل توان خرید یا نوسازی ناوگان خود را ندارند.»
وی افزود: «از سوی دیگر، محدودیتهای واردات کامیون، بروکراسیهای گسترده، تسهیلات بانکی محدود، نرخ سود بالا و فرآیندهای پیچیده دریافت وام، عملا امکان نوسازی را برای بخش بزرگی از فعالان این صنعت دشوار کرده است.»
کارگشا بیثباتی سیاستها و مقررات را یکی دیگر از عوامل موثر بر شکست برنامههای نوسازی عنوان کرد و اظهار داشت: «در سالهای گذشته، طرحهای نوسازی بارها با تغییر دستورالعملها، محدودیتهای واردات، مشکلات اسقاط و تغییر در شرایط تخصیص تسهیلات مواجه شدهاند.»
وی ادامه داد: «این ناپایداری باعث شده سرمایهگذاران و مالکان ناوگان نتوانند برای آینده برنامهریزی بلندمدت داشته باشند و همین موضوع روند نوسازی را کُند کرده است.»
فرسودگی ناوگان چه هزینههایی به کشور تحمیل میکند؟
کارگشا با اشاره به پیامدهای گسترده فرسودگی ناوگان گفت: «نخستین اثر این مساله، کاهش ایمنی جادههاست؛ چراکه کامیونهای فرسوده بهدلیل استهلاک سیستم ترمز، فرمان، لاستیک و سایر قطعات حیاتی، احتمال بروز نقص فنی و وقوع تصادفات را افزایش میدهند.»
وی افزود: «دومین پیامد مهم، افزایش مصرف سوخت است. ناوگان قدیمی در مقایسه با کامیونهای نسل جدید مصرف سوخت بیشتری دارد که علاوهبر افزایش هزینههای حمل، فشار بیشتری بر منابع انرژی و بودجه یارانه سوخت کشور وارد میکند.»
عضو هیاتمدیره انجمن صنفی شرکتهای حملونقل بینالمللی ایران ادامه داد: «از منظر اقتصادی نیز، فرسودگی ناوگان موجب افزایش هزینه حمل کالا میشود. هزینههای تعمیرات، نگهداری، تعویض قطعات و خواب خودرو در تعمیرگاهها بهصورت مستقیم بر قیمت تمامشده حملونقل اثر میگذارد و درنهایت این هزینه به زنجیرهتامین و قیمت کالاها منتقل میشود.»
وی درباره تاثیر فرسودگی ناوگان بر محیطزیست نیز گفت: «کامیونهای فرسوده سهم قابلتوجهی در آلودگی هوا و انتشار آلایندهها دارند. استفاده از موتورهای قدیمی و فناوریهای کمبازده، میزان انتشار ذرات معلق و گازهای آلاینده را افزایش میدهد و کیفیت هوای شهرها و محورهای پرتردد را تحتتاثیر قرار میدهد.»
فرسودگی ناوگان؛ فشار مضاعف بر رانندگان
کارگشا با اشاره به اثرات انسانی فرسودگی ناوگان اظهار کرد: «نباید از فرسودگی انسانی غافل شد. رانندگی با خودروهای قدیمی که از امکانات رفاهی، ایمنی و ارگونومی مناسب برخوردار نیستند، فشار جسمی و روانی بیشتری به رانندگان وارد میکند.»
وی افزود: «این شرایط موجب افزایش خستگی، کاهش تمرکز و درنهایت افت ایمنی در جادهها میشود.» این فعال صنفی همچنین درباره اثر فرسودگی ناوگان بر جایگاه ایران در بازار منطقهای حملونقل گفت: «در شرایطی که بسیاری از کشورهای منطقه از ناوگان مدرن، مصرف سوخت پایین و استانداردهای روز بهره میبرند، هزینههای بالاتر و بهرهوری پایینتر ناوگان ایران موجب کاهش توان رقابت در بازار حملونقل و ترانزیت منطقهای شده است.»
