حمل و نقل ریلی به عنوان یکی از قدیمی‌ترین، ایمن‌ترین و به‌صرفه‌ترین روش‌های جابه‌جایی کالا و مسافر در سطح جهانی، اهمیت زیادی در شبکه حمل و نقل کشورهای مختلف دارد. این روش به دلیل ظرفیت بالای حمل، پایداری در شرایط اقلیمی متنوع و صرفه‌جویی در مصرف انرژی، می‌تواند نقش موثری در کاهش هزینه‌ها و ارتقای بهره‌وری ایفا کند.

اشتغالزایی و ایجاد ارزش افزوده در این بخش مهم از صنعت حمل و نقل بسیار بالا و زودبازده است و ترانزیت انواع کالا و مسافر اهمیت زیادی دارد. با این حال، بهره‌برداری کامل از این ظرفیت‌ها نیازمند بررسی دقیق‌تر عملکرد صنعت ریلی و موانعی است که در مسیر توسعه و فراگیر شدن آن قرار دارند.

در حال حاضر اوضاع و احوال حمل ونقل ریلی مانند سایر بخش‌های حمل و نقل چندان مساعد نیست. فرسودگی ناوگان باری، تحریم‌های گسترده، کمبود شدید نقدینگی و سرمایه در گردش، هزینه بالای تعمیرات و قطعات و... مواردی هستند که تن نحیف حمل و نقل ریلی را می‌آزارند. عدم اسقاط واگن‌های باری در بیش از ۲۰ سال اخیر موجب انباشت فرسودگی در بخش ناوگان حمل بار ریلی شده است. به طوری که در حال حاضر بیش از 5 هزار دستگاه از واگن‌های موجود شبکه (بیش از ۱۵٪ کل واگن‌ها) عمری بالای ۵۰ سال دارند. این فرسودگی خود موجب تعدد و تشدید سوانح، افزایش سالانه تعداد خرابی واگن‌های باری و کاهش بهره‌وری و سودآوری شده است.

مشکل زیاد داریم

پیش از این مدیرعامل راه‌آهن با اشاره به وضعیت ناوگان ریلی کشور طی سال‌های گذشته گفته بود: «از سال ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۳، به‌رغم افزایش تعداد لکوموتیوها، فعال بودن آنها روند نزولی داشته است. در مرداد ۱۴۰۳، تعداد لکوموتیوهای آماده به کار به پایین‌ترین سطح خود، یعنی ۴۸۹ دستگاه رسید. خوشبختانه با حمایت‌هایی که از سوی دولت به‌ویژه از سوی وزیر راه و شهرسازی صورت گرفته، از مجموع ۱۰۳۴ لکوموتیو موجود، به طور متوسط ۵۶۳ دستگاه فعال شده است که این میزان حدود ۵۴ درصد آماده به کاری لکوموتیوها را نشان می‌دهد و این رقم نسبت به شهریور سال گذشته، حدود ۷۱ دستگاه رشد داشته است. در دولت چهاردهم قصد داریم توسعه و نوسازی ناوگان باری را جلو ببریم تا حمل و نقل کالاهای اساسی با مشکل مواجه نشود.

عرفان لاجوردی، کارشناس ارشد حمل و نقل در این باره می‌گوید: «حمل و نقل ریلی در بسیاری از کشورها به عنوان شیوه‌ای قابل اتکا برای جابه‌جایی حجم بالای کالا در فواصل طولانی شناخته می‌شود، اما حمل ریلی با مشکلات زیرساختی، تجهیزات قدیمی، هزینه‌های سرمایه‌گذاری بالا و... مواجه است. همچنین هماهنگی با سایر روش‌های حمل و نقل مانند حمل دریایی، هوایی و جاده‌ای می‌تواند به کاهش کارایی و افزایش هزینه‌ها منجر شود.

فرسودگی ناوگان عامل افزایش تعداد خرابی‌ها

بسیاری از کشورها به دنبال پیاده‌سازی حمل و نقل ترکیبی برای استفاده بهینه از ظرفیت‌های مختلف شبکه حمل و نقل هستند. استفاده از قطارهای باری دسترسی به انواع کالاها و مصنوعات حجیم و سنگین را آسان می‌کند. ضمن این‌که کالاهای اساسی و مواد غذایی در تناژ بسیار بالا از طریق واگن‌های باری منتقل می‌شوند. حجم زیادی از گندم، برنج، روغن و حتی مواد اولیه برای تولید دارو و سایر تولیدات صنعتی که از بنادر جنوبی وارد کشور می‌شود از طریق راه‌آهن به نقاط دور و نزدیک حمل می‌شود.»

وی درباره مهم‌ترین معضلات این حوزه راهبردی در کشور گفت: «یکی از مهم‌ترین چالش‌های حمل ریلی، فرسودگی ناوگان حمل و نقل است. بسیاری از لکوموتیوها، واگن‌ها و تجهیزات مورد استفاده در خطوط ریلی، عمر بالایی دارند و سال‌ها است که از فناوری‌های روز دنیا عقب مانده‌اند. این وضعیت نه‌تنها موجب کاهش بهره‌وری سیستم می‌شود، بلکه خطرات جدی برای ایمنی و ثبات حمل کالا نیز به همراه دارد. فرسودگی ناوگان به‌ طور مستقیم باعث افزایش تعداد خرابی‌ها، توقف‌ها و تاخیر در جابه‌جایی بار می‌شود.

این موضوع به‌ ویژه برای شرکت‌های حمل و نقل بین‌المللی که روی زمان‌بندی دقیق تکیه دارند، چالشی بزرگ به‌شمار می‌رود. در مقایسه با سیستم‌های مدرن حمل و نقل ریلی در کشورهای توسعه‌یافته که از قطارهای پرسرعت، واگن‌های هوشمند و سیستم‌های کنترل دیجیتال استفاده می‌کنند، بعضی از کشورها همچنان وابسته به تجهیزات مکانیکی و سنتی هستند.»
همچنین تعدد خرابی واگن ها بر سرعت سیر اثر مستقیم دارد و امکان برنامه‌ریزی دقیق را می‌گیرد. وقتی خرابی‌ها قابل پیش‌بینی نباشد، مدت انتظار قطار جهت بازدید فنی در ایستگاه و ریسک انفصال تعدادی واگن به علت مشکلات فنی بالا می‌رود و مدیر سیر و حرکت قدرت پیش‌بینی زمان‌های توقف و حرکت را از دست می‌دهد.

در نتیجه امکان استفاده از همه ظرفیت خط وجود نخواهد داشت. این فرسودگی تاثیر مستقیمی بر افزایش مصرف سوخت، هزینه‌های نگهداری و کاهش عمر مفید قطعات دارد.

قطارهای جدید و به‌روزرسانی‌ شده، معمولا مصرف انرژی کمتری دارند، با محیط‌زیست سازگارترند و از نظر تعمیر و نگهداری نیز مقرون‌ به‌ صرفه‌ترند. این در حالی است که قطارهای قدیمی با مصرف بالاتر و خرابی بیشتر، نه‌تنها باعث هدر رفت منابع مالی می‌شوند، بلکه یکی از چالش‌های حمل ریلی به‌ شمار می‌آیند.