این شیوه حمل و نقل که طرفداران زیادی بین عموم مردم دارد مانند همتای ترابریاش حال و روز مساعدی ندارد. افزایش جمعیت، تقاضای بالا، احداث خطوط و ایجاد مسیرهای تازه، گرانی هزینه هواپیما مخصوصا برای مسافتهای طولانی و... فشار مضاعفی را به شبکه ریلی مسافربری کشور وارد کرده است. استفاده مداوم از ناوگان مسافری بدون جایگزینی مستمر موجب شده تا فرسودگی دامن این بخش مهم حمل ونقل را بگیرد و در کنار سایر مشکلات مانند کمبود بودجه، نداشتن سرمایه در گردش کافی، تحریمها و... گرفتاریهای آن را بیشتراز قبل کند. با این حال مسافرت با قطار هنوز یکی از جذابترین و بهصرفهترین مدلهای سفر کردن است و باید برای تجهیز، نوسازی و بهرهبرداری بهتر و بیشتر از این بخش اقدامات همه جانبهای صورت بگیرد. در حالی که حملونقل ریلی بهعنوان یکی از ایمنترین و پاکترین شیوههای جابهجایی مسافر شناخته میشود، اما بررسیها نشان میدهد که این شیوه در ایران همچنان زیانده بوده و نتوانسته به نقطه اقتصادی برسد.
وضعیت خوب نیست!
ازجمله مزیتهای حملونقل ریلی میتوان به بهبود رشد اقتصادی، ایجاد اشتغال، رشد صنعت توریسم، ایجاد امنیت مرزی، کاهش قاچاق، کاهش تصادفات جادهای، کمک به بهبود محیطزیست، کاهش آلودگی هوا، کاهش مصرف بنزین و گازوئیل، حملونقل آسان، بازدهی مناسب و ایمنی بالا اشاره کرد اما متاسفانه ناوگان و تجهیزات ریلی به دلیل عدم توجه توسط متولیان در گذشته دچار فرسودگی شده و نیازمند بازسازی و نوسازی است. پیش از این فرزانه صادق، وزیر راه با اعلام نارضایتی از وضعیت حمل و نقل ریلی گفته بود: «دولت و مسئولان مربوطه باید به این واقعیت تلخ توجه کنند که فرسودگی ناوگان مسافری در هیچ کشوری قابل قبول نیست. در حالی که کشورهای پیشرفته به طور مداوم در حال نوسازی ناوگان ریلی خود هستند، ایران همچنان با واگنهایی روبهروست که عمرشان از ۳۰ سال گذشته و از کارایی مطلوب خارج شدهاند. این وضعیت فقط کاهش کیفیت خدمات را به دنبال ندارد بلکه به یک بحران جدی ایمنی تبدیل شده است. واگنهای قدیمی، با فرسودگی سیستمهای فنی، ممکن است باعث وقوع حوادث غیرقابل جبران شوند و به این ترتیب امنیت و سلامت مسافران را به خطر بیندازند.» وزیر راه درباره طرحهای در دست اقدام و بهرهبرداری از آنها هم تصریح کرده بود: « حوزه ریلی نقشی بسیار مهم در توسعه کشور دارد و علاوه بر دوستدار محیطزیست بودن، میتواند ایمنی حملونقل و بهینهسازی مصرف انرژی را محقق کند. از این رو ظرفیتهای موجود باید به صورت حداکثری مورد بهرهبرداری قرار بگیرد. سرعت حملونقل ریلی نه در حوزه باری و نه در حوزه مسافری قابل قبول نیست و افزایش این سرعت باید با اولویت بالا پیگیری شود. با بودجه دولتی راهآهن نمیتوان طرحهای موجود را پیش برد و به همین دلیل بهرهگیری از سرمایهگذاری بخش خصوصی باید در دستور کار باشد.»
جذب سرمایهگذاری از طریق مشوقهای مالی
با وجود رشد جمعیت در سالهای گذشته و رشد سفرهای مردمی، ظرفیت فعلی راهآهن نسبت به گذشته کمتر هم شده است. کارشناسان حوزه حمل و نقل ریلی میگویند در شرایط تحریمی، نوسازی ناوگان مسافری کشور نیازمند رویکردی چندجانبه است. اولین گام، جذب سرمایهگذاری داخلی از طریق مشوقهای مالی و تسهیل فرآیندهاست. همچنین، همکاریهای منطقهای با کشورهای همسایه و توسعه تولیدات داخلی میتواند به کاهش وابستگی به واردات کمک کند. از سوی دیگر، بازنگری در سیاستهای قیمتگذاری و افزایش بهرهوری از ناوگان موجود با تعمیرات و بهروزرسانی سیستمها ضروری است. این اقدامات، میتواند به بهبود وضعیت حملونقل ریلی و نوسازی ناوگان مسافری کمک کند و طبیعتا مسافران بیشتری را هم جذب خواهد کرد. باید توجه داشت که ناوگان ریلی کشور فرسوده است، با توجه به عمر بالای واگنهای مسافری که متوسط آن بیش از ۳۰ سال است، هر سال بخشی از ظرفیت ناوگان از چرخه بهرهبرداری خارج میشود، از طرفی ناوگان موجود هم نیاز به قطعات و لوازم و اورهال اساسی دارد.
با وجود رشد جمعیت در سالهای گذشته و تقاضای زیاد برای سفرهای طولانی، ظرفیت فعلی راهآهن نسبت به گذشته کمتر هم شده و این موضوع موجب شده که بلیت بهاندازه تقاضا وجود نداشته باشد. از طرف دیگر بین دو شهر مبدا و مقصد قطار، چند ایستگاه وجود دارد که گاهی سهمیههایی برای آنها اختصاص مییابد و از ظرفیت سفرها کم میشود. مطابق ارزیابی کارشناسان حوزه حملونقل، اصلیترین دلایل زیانده بودن بخش ریلی مسافری به هزینههای بالای زیرساخت، بهرهوری پایین، رقابت نابرابر با سایر مدهای حملونقل و سیاستگزاری ناکارآمد بازمیگردد. ساخت خطوط ریلی، ایستگاهها، تجهیزات مخابراتی و ایمنی و کنترلی، تامین ناوگان و... نیازمند سرمایهگذاری کلان است که بازگشت آن تنها در صورت استفاده بهینه از ظرفیتها ممکن است. با این حال، به دلیل ضعف در مدیریت تقاضا و عدم هماهنگیهای شبکهای، بسیاری از مسیرهای ریلی با ظرفیت پایین فعالیت میکنند. این در حالی است که در بسیاری از مسیرها، نرخ بلیت قطار برای عموم مردم بهصورت یارانهای تعیین میشود در صورتی که هزینه نگهداری شبکه ریلی، تامین قطعات، سوخت و حقوق پرسنل به شدت بالاست. به گفته کارشناسان، تا زمانی که سازوکار قیمتگذاری بلیت اصلاح نشود، حملونقل ریلی نیازمند حمایت مالی مستقیم دولت خواهد بود. با توجه به اینکه قطارهای مسافری در رقابت با ناوگان اتوبوسرانی و هواپیمایی، از نظر سرعت، انعطافپذیری و دسترسیپذیری در موقعیت پایینتری قرار دارند، فرسودگی واگنها، تاخیرهای پیاپی و کمبود زیرساخت دیجیتال باعث کاهش سطح خدمات شده است. در نهایت با توجه به برنامههای وزارت راه برای بخش حمل و نقل امید میرود بخش مسافربری راهآهن روی ریل توسعه و ارتقای خدمات قرار بگیرد و شاهد شکوفایی هرچه بیشتر آن باشیم.
