صنعت اتوبوسسازی اروپا در یکی از حساسترین مقاطع تاریخی خود قرار دارد. بازاری که سالها بر پایه فناوریهای دیزلی، شبکه گسترده خدمات پس از فروش و برندهای باسابقه شکل گرفته بود، اکنون زیر فشار همزمان سیاستهای زیستمحیطی سختگیرانه اتحادیهاروپا، رقابت فزاینده تولیدکنندگان آسیایی و افزایش هزینههای تولید، وارد مرحلهای تازه شده است. اتوبوسهای بینشهری که ستون فقرات جابهجایی مسافر در مسیرهای متوسط و طولانی در اروپا محسوب میشوند، بیش از سایر بخشها در معرض این تحولات قرار دارند؛ چراکه هم باید پاسخگوی الزامات کاهش آلایندگی باشند و هم از نظر پیمایش، قابلیت اطمینان و هزینه عملیاتی، نیاز اپراتورها را برآورده کنند. گزارش پیش رو تصویری از وضعیت تولید اتوبوسهای بینشهری در بازار اروپا و مهمترین چالشهای پیش روی سازندگان این قاره ارائه میدهد
بازار اروپا؛ رشد آرام در سایه تحول فناوری
بازار اتوبوس اروپا طی سالهای اخیر روندی باثبات اما نهچندان پرشتاب را تجربه کرده است. ارزش این بازار در حال حاضر در محدوده بیش از ۱۰ میلیارد دلار برآورد میشود و پیشبینیها از تداوم رشد ملایم آن در دهه آینده حکایت دارد. هرچند بخش اتوبوسهای شهری سهم غالب را در اختیار دارد، اما بخش بینشهری و توریستی نیز بهویژه پس از احیای سفرهای برونشهری، جایگاه مهمی در سبد تولیدکنندگان دارد. کشورهایی مانند آلمان، فرانسه، اسپانیا، ایتالیا و کشورهای اسکاندیناوی از بازارهای اصلی تقاضا بهشمار میروند. در این کشورها، ناوگانهای قدیمی در حال نوسازی هستند و دولتها با ارائه مشوقهای مالی، اپراتورها را به خرید اتوبوسهای کمآلاینده یا بدون آلایندگی ترغیب میکنند. با این حال، در بخش بینشهری، گذار به فناوریهای کاملا برقی هنوز با سرعت بخش شهری پیش نرفته است؛ زیرا مساله پیمایش طولانی، وزن باتری و زمان شارژ، چالشهای عملیاتی جدی ایجاد میکند.
بازیگران اصلی؛ سنت اروپایی در برابر موج جدید
صنعت اتوبوسسازی اروپا بر دوش برندهای باسابقهای استوار است. شرکتهایی مانند Mercedes-Benz، MAN Truck & Bus و زیرمجموعه لوکس آن یعنی Neoplan در آلمان، Irizar Group در اسپانیا و Solaris Bus & Coach در لهستان از مهمترین تولیدکنندگان این حوزه هستند. این شرکتها طی دههها با تمرکز بر کیفیت ساخت، ایمنی و شبکه خدمات گسترده، اعتماد اپراتورهای اروپایی را جلب کردهاند. با این حال، ترکیب رقبا در حال تغییر است. شرکتهای چینی مانند BYD و Yutong طی سالهای اخیر با تمرکز بر اتوبوسهای برقی و قیمتهای رقابتی، سهم قابل توجهی از بازار اروپا را بهویژه در بخش بدون آلایندگی بهدست آوردهاند. این تحول، معادلات سنتی بازار را دستخوش تغییر کرده و فشار مضاعفی بر تولیدکنندگان اروپایی وارد آورده است.
گذار سبز؛ الزام قانونی یا فرصت صنعتی؟
اتحادیهاروپا اهداف سختگیرانهای برای کاهش انتشار دیاکسیدکربن در بخش حملونقل تعیین کرده است. بر اساس مقررات جدید، تولیدکنندگان باید تا سال ۲۰۳۰ کاهش قابل توجهی در میانگین انتشار ناوگان خود ایجاد کنند. این سیاستها عملا سازندگان را به سمت توسعه و تولید اتوبوسهای برقی و هیدروژنی سوق داده است. در بخش بینشهری، اما چالش بزرگتر است. اتوبوسهای مسیرهای طولانی به ظرفیت باتری بالا نیاز دارند که وزن خودرو را افزایش میدهد و فضای بار را محدود میکند. از سوی دیگر، زیرساخت شارژ سریع در همه مسیرهای بینشهری اروپا بهطور یکنواخت توسعه نیافته است. بنابراین بسیاری از اپراتورها همچنان به مدلهای دیزلی بهینهشده یا گازسوز تمایل دارند. این وضعیت باعث شده تولیدکنندگان در یک دوره گذار چندفناوری قرار گیرند؛ دورهای که باید همزمان چند نوع پیشرانه را در سبد محصولات خود حفظ کنند و این بهمعنای افزایش هزینه تحقیق و توسعه و پیچیدگی تولید است.
فشار هزینهها؛ از باتری تا نیروی کار
یکی از مهمترین چالشهای فعلی، افزایش هزینههای تولید است. قیمت مواداولیه مورد استفاده در باتریها مانند لیتیوم و مس طی سالهای اخیر نوسانهای قابل توجهی داشته است. علاوهبر آن، هزینه انرژی در اروپا، بهویژه پس از بحرانهای ژئوپلیتیک اخیر، رشد محسوسی را تجربه کرده و بر بهای تمامشده محصولات صنعتی اثر گذاشته است. در کنار این موارد، دستمزد نیروی کار در اروپا نسبت به بسیاری از رقبای آسیایی بالاتر است. این مزیت رقابتی هزینهای برای تولیدکنندگان چینی ایجاد کرده و امکان عرضه اتوبوسهای برقی با قیمت پایینتر را فراهم میکند. در نتیجه، سازندگان اروپایی برای حفظ حاشیهسود خود ناچار به بهینهسازی فرآیندهای تولید، افزایش بهرهوری و در برخی موارد انتقال بخشی از تولید به کشورهایی با هزینه پایینتر در شرق اروپا شدهاند.
زنجیرهتامین؛ گرههای بازنشده
صنعت اتوبوسسازی نیز مانند کل صنعتخودرو از اختلالهای زنجیرهتامین در سالهای اخیر آسیب دیده است. کمبود نیمههادیها، تاخیر در تحویل قطعات الکترونیکی و وابستگی به تامینکنندگان آسیایی برای برخی اجزای کلیدی، برنامههای تولید را با بیثباتی مواجه کرده است.
در حوزه باتری نیز اروپا هنوز به خودکفایی کامل نرسیده و بخش قابل توجهی از سلولهای باتری از خارج قاره تامین میشود. این وابستگی، ریسک ژئوپلیتیک و نوسان قیمتی را افزایش میدهد. هرچند اتحادیهاروپا برنامههایی برای توسعه ظرفیت تولید باتری در داخل دارد، اما این طرحها در کوتاهمدت نمیتوانند تمام نیاز صنعت را پوشش دهند.
رقابت قیمتی در بازار اپراتورها
اپراتورهای حملونقل بینشهری در اروپا با رقابت شدید بر سر قیمت بلیت مواجه هستند. توسعه پلتفرمهای فروش آنلاین و حضور شرکتهای بزرگ بینالمللی باعث شده حاشیهسود شرکتهای حملونقل محدود شود. در چنین شرایطی، تصمیم خرید اتوبوس بیش از گذشته بر اساس هزینه کل مالکیت اتخاذ میشود. اگرچه اتوبوسهای برقی در بلندمدت میتوانند هزینه سوخت و نگهداری پایینتری داشته باشند، اما قیمت خرید اولیه آنها بالاتر است. بسیاری از اپراتورها بدون دریافت یارانه دولتی قادر به نوسازی ناوگان با مدلهای برقی نیستند. این وابستگی بهحمایتهای دولتی، بازار را تا حدی به سیاستهای عمومی گره زده است و هر تغییر در بودجههای حمایتی میتواند بر حجم سفارشها اثر بگذارد.
ادغام و همکاری؛ راهبرد بقا
درپاسخ به فشارهای فزاینده، برخی تولیدکنندگان اروپایی به سمت همکاریهای راهبردی حرکت کردهاند. اشتراک پلتفرمهای فنی، توسعه مشترک سامانههای برقی و حتی ادغام بخشی از فعالیتها، از جمله راهکارهایی است که برای کاهش هزینهها دنبال میشود. هدف این همکاریها، دستیابی به صرفههای مقیاس در تحقیق و توسعه و تولید است. همزمان، تمرکز بر خدمات پس از فروش، قراردادهای نگهداری بلندمدت و ارائه راهکارهای مدیریت ناوگان بهعنوان منبع درآمد مکمل، در دستور کار قرار گرفته است. بسیاری از سازندگان تلاش میکنند از فروش صرف خودرو فاصله گرفته و به ارائهدهنده راهکار جامع حملونقل تبدیل شوند.
آینده صنعت؛ تعادل میان نوآوری و واقعگرایی
چشمانداز صنعت اتوبوسهای بینشهری اروپا ترکیبی از فرصت و تهدید است. از یک سو تقاضا برای حملونقل عمومی پایدار و کاهش وابستگی به خودرو شخصی، بستر رشد این صنعت را فراهم میکند. از سوی دیگر، فشار رقابت جهانی و الزامهای زیستمحیطی، هزینههای سازندگان را افزایش داده است. بهنظر میرسد در میانمدت، بازار شاهد همزیستی چند فناوری خواهد بود: مدلهای دیزلی کممصرف، اتوبوسهای گازسوز، نمونههای برقی برای مسیرهای کوتاهتر و تدریجا مدلهای هیدروژنی برای پیمایشهای طولانیتر. موفقیت تولیدکنندگان اروپایی در این دوره گذار، به توانایی آنها در مدیریت هزینه، نوآوری فناورانه و حفظ مزیت کیفی بستگی دارد. درنهایت، صنعت اتوبوسسازی اروپا درحال عبور از پیچ تاریخی گذار سبز است؛ پیچی که تنها با ترکیب سرمایهگذاری هوشمندانه، حمایت سیاستگزار و چابکی بنگاهها میتوان از آن عبور کرد. آینده این صنعت نه صرفا در کارخانهها، بلکه در تعامل میان فناوری، سیاست و بازار رقم خواهد خورد.
