از میان میلیونها مراجعه سالانه به مراکز معاینه فنی، سهم بالای مردودی به دلیل آلایندگی نشان میدهد که مساله تنها به فرسودگی خودروها محدود نیست، بلکه به الگوی نگهداری، کیفیت سوخت، استاندارد قطعات و نظارت بر دستکاریهای فنی نیز بازمیگردد. در شرایطی که آلودگی هوا به یکی از چالشهای مزمن کلانشهرها تبدیل شده، نقش معاینه فنی از یک الزام اداری فراتر رفته و به ابزار سیاستگزاری محیطزیستی بدل شده است.
بررسی دادههای ثبتشده در سامانه یکپارچه معاینه فنی ایران، موسوم به سامانه یکپارچه معاینه فنی ایران (سیمفا)، نشان میدهد بخش عمدهای از مراجعات مجدد خودروها به مراکز معاینه فنی ناشی از نقصهایی است که مستقیما با آلایندگی مرتبط است. این واقعیت، پرسشهای مهمی را درباره وضعیت فنی ناوگان سبک و سنگین کشور پیش روی سیاستگزاران قرار میدهد.
آلایندگی؛ رتبه نخست دلایل مردودی
بر اساس آمار ارائهشده از سوی مدیران اجرایی حوزه معاینه فنی، بیشترین دلیل بازگشت خودروها به مراکز، مربوط به نقص در شاخصهای آلایندگی است. سهم ۵۱ درصدی آلایندگی از مجموع دلایل مردودی نشان میدهد که بیش از نیمی از خودروهایی که موفق به دریافت برگه معاینه فنی در نوبت اول نشدهاند، در آزمونهای مرتبط با کنترل انتشار آلایندهها دچار مشکل بودهاند.
این رقم از دو منظر قابل تحلیل است. نخست آنکه نظام آزمونهای معاینه فنی در حوزه آلایندگی حساس و فعال عمل میکند و شاخصهای کنترلی بهصورت جدی اعمال میشود. دوم آنکه وضعیت فنی بخش قابل توجهی از خودروها در بخش موتور، سیستم سوخترسانی، کاتالیست و تنظیمات احتراق مطلوب نیست. در واقع، سهم بالای آلایندگی از مردودیها را باید نشانهای از شکاف میان استانداردهای فنی مصوب و واقعیت نگهداری خودروها دانست. خودروهایی که بهصورت منظم سرویس نمیشوند یا در آنها قطعات غیراستاندارد استفاده میشود، بیش از سایرین در آزمون آلایندگی مردود میشوند.
ایمنی در رتبه دوم؛ هشدار درباره ترمز و لاستیک
پس از آلایندگی، نقصهای ایمنی با سهم ۳۹ درصدی در رتبه دوم دلایل مردودی قرار دارند. ایرادات مربوط به سیستم ترمز و وضعیت لاستیکها، از مهمترین موارد اعلامشده در این بخش هستند. هرچند سهم ایمنی کمتر از آلایندگی است، اما از منظر پیامدهای اجتماعی، اهمیت آن کمتر نیست. نقص در ترمز یا استفاده از لاستیکهای فرسوده میتواند مستقیما به افزایش ریسک تصادفات منجر شود. به بیان دیگر، معاینه فنی در این بخش صرفا یک کنترل اداری نیست، بلکه ابزاری برای پیشگیری از حوادث جادهای محسوب میشود. نکته قابل توجه آن است که تنها ۱۰ درصد از مردودیها به سایر موارد اختصاص دارد؛ موضوعی که نشان میدهد دو محور اصلی چالش فنی خودروها در کشور، آلایندگی و ایمنی هستند.
خودروهای سنگین؛ الزام سختگیرانهتر برای تردد
در حوزه خودروهای سنگین، سازوکار نظارتی متفاوت و سختگیرانهتری اعمال میشود. این دسته از وسایل نقلیه به دلیل نقش مستقیم در حملونقل عمومی و جابهجایی بار، سالانه ملزم به دریافت معاینه فنی هستند و بدون آن امکان تردد رسمی ندارند. در عمل، خودروهای سنگین فاقد معاینه فنی اجازه حمل بار یا مسافر را دریافت نمیکنند و حتی فرآیندهای اداری مرتبط با فعالیت آنها، از جمله تایید صورتحسابها، وابسته به ثبت اطلاعات در سامانههای نظارتی است. همین الزام اجرایی باعث شده درصد مراجعه این خودروها به مراکز معاینه فنی بالا باشد و نظام کنترل در این بخش کارآمدتر عمل کند. با این حال، مساله کیفیت ناوگان سنگین و عمر بالای برخی از کامیونها و اتوبوسها همچنان چالشی جدی است؛ بهویژه در شرایطی که نوسازی ناوگان با کندی پیش میرود.
اعتبار یکپارچه آزمون در سراسر کشور
یکی از انتقادهای مطرحشده در سالهای اخیر، مراجعه برخی خودروهای دارای پلاک کلانشهرها به مراکز معاینه فنی در شهرهای اطراف بوده است. اما بر اساس سازوکار ثبت آنلاین اطلاعات در سامانه سیمفا، آزمونهای معاینه فنی در سراسر کشور یکسان و معتبر تلقی میشوند. اتصال تمامی مراکز به یک سامانه ملی و ثبت برخط نتایج آزمون، از بروز تفاوتهای منطقهای در صدور برگه معاینه فنی جلوگیری میکند. به بیان دیگر، محل انجام آزمون تاثیری در اعتبار آن ندارد و استانداردهای فنی در تمامی استانها یکسان اعمال میشود. این یکپارچگی دادهای، علاوه بر تسهیل نظارت، امکان تحلیل کلان وضعیت فنی ناوگان کشور را نیز فراهم میکند؛ تحلیلی که میتواند مبنای سیاستگزاری در حوزه کاهش آلودگی هوا قرار گیرد.
ظرفیت ۷۰۰ مرکز سبک و ۲۰۰ مرکز سنگین
در حال حاضر حدود ۷۰۰ مرکز معاینه فنی برای خودروهای سبک و نزدیک به ۲۰۰ مرکز برای خودروهای سنگین در کشور فعال هستند. ظرفیت آزمونگیری این مراکز بهگونهای طراحی شده که امکان انجام هزاران آزمون روزانه وجود دارد و سقف مشخصی برای پذیرش در هر مرکز تعیین شده است. بر اساس اعلام مسئولان، هر مرکز حداکثر تا حدود ۱۵ هزار آزمون در بازه زمانی مشخص امکان انجام دارد، هرچند میانگین آزمونهای انجامشده معمولا کمتر از این سقف است. این بدان معناست که از نظر ظرفیت فنی، کمبود جدی برای پاسخگویی به تقاضا وجود ندارد و مراکز توان پذیرش مراجعات جدید را دارند. چالش اصلی در این بخش نه کمبود ظرفیت، بلکه فرهنگ مراجعه بهموقع و انجام سرویسهای پیشگیرانه پیش از حضور در آزمون است.
تخلف در مراکز؛ کمتر از سه درصد
موضوع صدور معاینه فنی صوری همواره یکی از دغدغههای افکار عمومی بوده است. با این حال، گزارشهای رسمی نشان میدهد میزان تخلفات ثبتشده در مراکز معاینه فنی کمتر از سه درصد اعلام شده است. نظارت چندلایه بر مراکز، حضور نمایندگان دستگاههای مرتبط و ثبت آنلاین اطلاعات در سامانه ملی، احتمال تخلف سازمانیافته را کاهش داده است. مسئولان حوزه معاینه فنی تاکید دارند که صدور برگه بدون انجام آزمون امکانپذیر نیست و در صورت احراز تخلف، برخورد قانونی انجام میشود. با این وجود، تداوم نظارت و شفافیت اطلاعاتی برای حفظ اعتماد عمومی ضروری است.
چالش خودروهای گازسوز و موتورسیکلتها
بخش قابل توجهی از تخلفات یا مردودیها در حوزه خودروهای گازسوز مشاهده میشود؛ بهویژه خودروهایی که بهصورت غیراستاندارد دوگانهسوز شدهاند. دستکاری در سیستم سوخترسانی این خودروها میتواند هم آلایندگی را افزایش دهد و هم ایمنی را تحت تاثیر قرار دهد. در کنار آن، موتورسیکلتها یکی از حلقههای ضعیف در زنجیره کنترل آلایندگی محسوب میشوند. با وجود سهم قابل توجه این وسایل نقلیه در تولید آلایندههای شهری، مراجعه آنها به مراکز معاینه فنی محدود است و اجرای قانون در این حوزه نیازمند همکاری جدیتر پلیس و دستگاههای اجرایی است.
معاینه فنی؛ از الزام اداری تا ابزار سیاست محیطزیستی
مرور این دادهها نشان میدهد معاینه فنی دیگر صرفا یک فرآیند بوروکراتیک برای دریافت برگهای سالانه نیست، بلکه به شاخصی از کیفیت نگهداری ناوگان و میزان پایبندی به استانداردهای زیستمحیطی تبدیل شده است.
وقتی بیش از نیمی از مردودیها به آلایندگی مربوط میشود، پیام روشن است: بدون اصلاح الگوی نگهداری خودرو، ارتقای کیفیت قطعات مصرفی و تسریع در نوسازی ناوگان فرسوده، نمیتوان انتظار کاهش پایدار آلودگی هوا را داشت. معاینه فنی میتواند خط اول کنترل باشد، اما خط آخر نیست. سیاستگزاری موثر در این حوزه نیازمند پیوند میان استانداردسازی، نظارت، فرهنگسازی و حمایت از نوسازی است. تنها در این صورت است که آمار مردودیها نه بهعنوان یک هشدار، بلکه بهعنوان نشانهای از بهبود کیفیت ناوگان قابل تفسیر خواهد بود.
