این تصمیم در کنار توقف اجرای طرح از ۲۸ اسفند تا ۱۵ فروردین، ترکیبی از محدودیت هدفمند و تسهیل هوشمند را به نمایش میگذارد؛ الگویی که میتواند در روزهای اوج تردد پایان سال، به کاهش بار آلایندهها در هوای تهران کمک کند.
مدیریت تقاضای سفر؛ موثرتر از توسعه بیضابطه معابر
در ادبیات برنامهریزی حملونقل شهری، «مدیریت تقاضای سفر» یکی از ابزارهای اصلی برای کنترل تراکم و کاهش تولید آلایندههاست. سهمیه ۲۰ روز تردد رایگان عملا نوعی مشوق برای ورود بیشتر خودروهای شخصی به محدوده مرکزی شهر محسوب میشد. هرچند این سهمیه با هدف تسهیل امور شهروندان تعریف شده بود، اما در روزهای پایانی سال که بهطور سنتی با افزایش سفرهای درونشهری همراه است، میتوانست به رشد ترافیک و در نتیجه افزایش تولید آلایندههای ناشی از احتراق منجر شود. لغو موقت این سهمیه در بازهای حساس، به معنای کاهش جذابیت استفاده از خودروی شخصی برای سفرهای غیرضروری است.
تجربه سالهای گذشته نشان داده است که هر زمان هزینه ورود به محدودههای پرترافیک افزایش یافته، بخشی از سفرها یا حذف شده یا به زمانهای غیرپیک منتقل شده و یا به سمت ناوگان حملونقل عمومی تغییر مسیر دادهاند. همین جابهجایی رفتاری، نقش مستقیمی در کاهش انتشار ذرات معلق و آلایندههایی چون اکسیدهای نیتروژن دارد.
کاهش ترافیک ایستاده؛ کاهش آلایندگی ثانویه
یکی از مهمترین عوامل تشدید آلودگی هوا در تهران، «ترافیک سنگین و ایستاده» است. خودرو در شرایط توقف و حرکتهای کوتاه و مکرر، بیشترین میزان مصرف سوخت و انتشار آلاینده را دارد. لغو سهمیه رایگان میتواند از افزایش حجم ورود خودرو به محدوده کاهش آلودگی هوا جلوگیری کرده و از شکلگیری گرههای ترافیکی گسترده در هسته مرکزی شهر بکاهد.
کاهش حتی چند درصدی در حجم تردد خودروهای شخصی، در شرایط وارونگی دما که معمولا در اسفندماه نیز مشاهده میشود، میتواند اثر قابل توجهی بر شاخص کیفیت هوا داشته باشد. بهویژه آنکه بخش عمده ناوگان سواری در تهران همچنان از خودروهای با فناوری قدیمی و سطح آلایندگی بالا تشکیل شده است. بنابراین هر سیاستی که منجر به کاهش تردد این خودروها شود، عملا به کاهش بار آلایندههای متحرک کمک میکند.
سیگنال مثبت به حملونقل عمومی
رویکرد مثبت این تصمیم تنها به محدودسازی ختم نمیشود؛ بلکه میتواند به تقویت استفاده از مترو، اتوبوس و تاکسی نیز بینجامد. در روزهای پایانی سال که حجم خریدهای نوروزی و مراجعات اداری افزایش مییابد، تقاضای سفر به طور طبیعی بالا میرود. حذف سهمیه رایگان، شهروندان را به سمت انتخابهای جایگزین سوق میدهد.
اگرچه کیفیت و ظرفیت حملونقل عمومی همواره محل بحث بوده، اما همین جابهجایی نسبی تقاضا، میتواند از فشار بر شبکه معابر مرکزی بکاهد. تجربه شهرهای بزرگ جهان نیز نشان میدهد که ابزارهای قیمتی و محدودیتی، زمانی که هدفمند و مقطعی اجرا شوند، میتوانند رفتار سفر را در کوتاهمدت اصلاح کنند.
همزمانی محدودیت و تعطیلی؛ تعادل در سیاستگزاری
نکته قابل توجه در این تصمیم، زمانبندی دوگانه آن است. از یک سو، در بازه ۹ تا ۲۷ اسفند، سهمیه رایگان حذف میشود تا از تشدید ترافیک پیش از نوروز جلوگیری شود.
از سوی دیگر، از ۲۸ اسفند تا ۱۵ فروردین، اجرای طرح ترافیک متوقف میشود؛ دورهای که به دلیل تعطیلات رسمی، حجم تردد اداری کاهش مییابد و الگوی سفر تغییر میکند.
این همزمانی نشان میدهد سیاستگزار شهری تلاش کرده است میان «کنترل آلایندگی در اوج تقاضا» و «تسهیل تردد در ایام تعطیل» تعادل برقرار کند. چنین رویکردی میتواند از منظر اجتماعی نیز پذیرشپذیرتر باشد؛ چرا که محدودیت صرف، بدون در نظر گرفتن شرایط زمانی، معمولا با مقاومت بیشتری مواجه میشود.
تاثیر بر شاخصهای آلودگی؛ انتظاری واقعبینانه
البته باید واقعبین بود؛ لغو سهمیه ۲۰ روزه به تنهایی قادر به حل معضل مزمن آلودگی هوای تهران نیست. سهم خودروهای سنگین، موتورسیکلتهای فرسوده و منابع ثابت آلاینده نیز در این معادله قابل توجه است. با این حال، در ساختار آلایندگی پایتخت، منابع متحرک سهمی غالب دارند و هر اقدام کاهنده در این بخش، به بهبود نسبی شاخص کیفیت هوا کمک میکند.
اگر این سیاست با نظارت دقیق، اطلاعرسانی شفاف و تقویت همزمان ناوگان عمومی همراه شود، میتواند در کوتاهمدت از تشدید روزهای ناسالم جلوگیری کند و در میانمدت به تثبیت الگوی مدیریت هوشمند ترافیک منجر شود.
گامی کوچک اما موثر برای تنفس شهر
تصمیم شورای ترافیک تهران را میتوان گامی پیشگیرانه در آستانه روزهای پرتردد سال دانست؛ گامی که بر کاهش تقاضای سفر غیرضروری و جلوگیری از افزایش بار ترافیکی تمرکز دارد. هرچند این اقدام به تنهایی نسخه نهایی درمان آلودگی هوای پایتخت نیست، اما در چارچوب سیاستهای مدیریت شهری، نشانهای از اولویت دادن به سلامت عمومی و کیفیت زندگی شهروندان است.
در شرایطی که تهران با چالشهای ساختاری در حوزه حملونقل و محیطزیست روبهروست، چنین تصمیمهایی اگر مقطعی باشند میتوانند به کاهش فشار بر ریههای شهر کمک کنند و نشان دهند که مدیریت هوشمند ترافیک، همچنان یکی از کلیدهای اصلی بهبود هوای پایتخت است.
