در چنین شرایطی، بحث صرفهجویی در مصرف بنزین و مدیریت انرژی بار دیگر به یکی از محورهای اصلی سیاستگزاری تبدیل شده است؛ موضوعی که طی روزهای اخیر از سوی وزیر نفت و کارشناسان حوزه انرژی نیز مورد تاکید قرار گرفت. درحالی که مسئولان وزارت نفت بر ضرورت مدیریت مصرف و کاهش فشار بر منابع سوخت کشور تاکید دارند، کارشناسان معتقدند یکی از موثرترین راهکارهای کنترل مصرف بنزین نه در افزایش قیمت سوخت، بلکه در توسعه و تسهیل استفاده از حملونقل عمومی نهفته است؛ راهکاری که بسیاری از کشورهای جهان نیز در سالهای اخیر به سمت آن حرکت کردهاند.
همزمان با این مباحث، شهرداری تهران نیز از ادامه رایگان بودن مترو و اتوبوسهای تندرو خبر داده و طرحهایی برای گسترش استفاده رایگان یا ارزانقیمت از حملونقل عمومی در شورای شهر مطرح شده است. اگرچه هنوز ابعاد اجرایی و مالی این طرح بهطور کامل مشخص نیست، اما همین موضوع بار دیگر نگاهها را به نقش حملونقل عمومی در مدیریت مصرف انرژی جلب کرده است. واقعیت آن است که بخش قابلتوجهی از مصرف روزانه بنزین کشور در کلانشهرهایی مانند تهران مصرف میشود؛ شهری که میلیونها سفر روزانه در آن انجام میشود و همچنان خودرو شخصی سهم بزرگی از جابهجاییهای درونشهری را برعهده دارد. در چنین شرایطی، هر میزان افزایش جذابیت استفاده از مترو، اتوبوس و ناوگان عمومی میتواند مستقیما بر کاهش مصرف سوخت اثر بگذارد.
حملونقل عمومی؛ حلقه فراموششده مدیریت انرژی
طی سالهای گذشته، عمده تمرکز سیاستگزاری انرژی در ایران بر مدیریت عرضه سوخت، توسعه پالایشگاهها و کنترل قیمت بنزین قرار داشته، اما بسیاری از کارشناسان معتقدند بخش تقاضا و الگوی مصرف کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این درحالی است که تجربه جهانی نشان میدهد توسعه حملونقل عمومی یکی از مهمترین ابزارهای کنترل مصرف سوخت در شهرهای بزرگ محسوب میشود.
در بسیاری از کشورهای توسعهیافته، دولتها همزمان با توسعه ناوگان عمومی، سیاستهایی برای محدود کردن استفاده از خودرو شخصی نیز اجرا کردهاند؛ از افزایش هزینه پارکینگ و عوارض تردد گرفته تا ایجاد خطوط ویژه حملونقل عمومی و ارائه یارانه به مترو و اتوبوس.
هدف اصلی این سیاستها، تغییر رفتار شهروندان و کاهش وابستگی به خودروهای شخصی است؛ زیرا هر خودرویی که از چرخه تردد روزانه حذف شود، به معنای کاهش مصرف سوخت، کاهش ترافیک و کاهش آلودگی هوا خواهد بود. در تهران نیز شرایط تفاوت چندانی با سایر کلانشهرهای جهان ندارد.
بخش بزرگی از مصرف بنزین در سفرهای کوتاه درونشهری انجام میشود؛ سفرهایی که در صورت توسعه زیرساختهای مناسب، میتواند از طریق مترو، اتوبوس یا ناوگان عمومی انجام شود.
چرا مردم همچنان خودرو شخصی را ترجیح میدهند؟
اگرچه طی سالهای اخیر شبکه مترو تهران توسعه پیدا کرده، اما همچنان بخشی از شهروندان استفاده از خودرو شخصی را ترجیح میدهند. کارشناسان شهری معتقدند این موضوع دلایل مختلفی دارد؛ از جمله کمبود ناوگان، شلوغی خطوط، زمان انتظار بالا، ضعف اتصال میان خطوط حملونقل و محدودیت دسترسی در برخی مناطق شهر.
در کنار این مسائل، فرسودگی بخشی از ناوگان اتوبوسرانی نیز به یکی از چالشهای جدی حملونقل عمومی تبدیل شده است. کمبود اتوبوس، خرابی ناوگان و فاصله زیاد حرکت اتوبوسها باعث شده بخشی از شهروندان همچنان استفاده از خودرو شخصی را انتخاب کنند؛ حتی اگر هزینه بیشتری پرداخت کنند.
به همین دلیل کارشناسان تاکید دارند که صرف رایگان شدن حملونقل عمومی برای تغییر رفتار شهروندان کافی نیست، بلکه کیفیت خدمات نیز باید ارتقا پیدا کند. در واقع زمانی شهروندان حاضر میشوند خودرو شخصی را کنار بگذارند که حملونقل عمومی سریع، قابل اعتماد، ایمن و در دسترس باشد.
مترو و اتوبوس؛ ارزانترین ابزار کنترل مصرف بنزین
بررسیها نشان میدهد توسعه مترو و اتوبوسرانی در مقایسه با بسیاری از روشهای کنترل مصرف سوخت، هزینه بسیار کمتری برای دولت دارد. در شرایطی که تامین بنزین و واردات احتمالی سوخت هزینههای سنگینی به اقتصاد کشور تحمیل میکند، سرمایهگذاری در حملونقل عمومی میتواند یک راهکار بلندمدت و پایدار باشد.
هر رام مترو یا هر اتوبوس تندرو میتواند روزانه هزاران سفر شهری را پوشش دهد و تعداد زیادی خودرو شخصی را از سطح خیابان حذف کند. همین موضوع علاوهبر کاهش مصرف سوخت، باعث کاهش ترافیک و افزایش بهرهوری اقتصادی شهر نیز میشود.
بررسیها نشان میدهد توسعه مترو و اتوبوسرانی در مقایسه با بسیاری از روشهای کنترل مصرف سوخت، هزینه بسیار کمتری برای دولت دارد. در شرایطی که تامین بنزین و واردات احتمالی سوخت هزینههای سنگینی به اقتصاد کشور تحمیل میکند، سرمایهگذاری در حملونقل عمومی میتواند یک راهکار بلندمدت و پایدار باشد.
کارشناسان انرژی معتقدند اگر تنها بخشی از سفرهای روزانه در تهران از خودرو شخصی به حملونقل عمومی منتقل شود، میزان قابلتوجهی در مصرف بنزین صرفهجویی خواهد شد. این موضوع بهویژه در شرایطی اهمیت دارد که رشد مصرف سوخت در سالهای اخیر از رشد تولید پیشی گرفته و نگرانیها درباره ناترازی بنزین افزایش یافته است.
تنوع سبد سوختی بدون حملونقل عمومی ممکن نیست
طی روزهای اخیر، کارشناسان حوزه انرژی بار دیگر بر ضرورت تنوعبخشی به سبد سوخت کشور تاکید کردهاند؛ موضوعی که تنها به توسعه خودروهای برقی یا استفاده از سوختهای جایگزین محدود نمیشود.
به اعتقاد تحلیلگران، حملونقل عمومی یکی از مهمترین بخشهای تحقق این هدف است. توسعه مترو برقی، اتوبوسهای برقی و ناوگان عمومی کممصرف میتواند وابستگی شهرها به بنزین را کاهش دهد و ساختار مصرف انرژی را تغییر دهد.
در بسیاری از کشورها، توسعه ناوگان برقی ابتدا از بخش حملونقل عمومی آغاز شده است؛ زیرا مدیریت و تامین زیرساخت برای ناوگان عمومی سادهتر از خودروهای شخصی است. در ایران نیز طی سالهای اخیر بحث ورود اتوبوسهای برقی به ناوگان شهری مطرح شده، اما کارشناسان معتقدند این روند همچنان کندتر از نیاز واقعی شهرها پیش میرود.
چالش تامین منابع مالی
با وجود مزایای گسترده حملونقل عمومی، توسعه این بخش نیازمند سرمایهگذاری سنگین است. خرید اتوبوس، توسعه خطوط مترو، نوسازی ناوگان و تامین تجهیزات هزینههای قابلتوجهی به شهرداریها تحمیل میکند.
در همین حال، رایگان شدن بخشی از خدمات حملونقل عمومی نیز میتواند فشار مالی بیشتری بر مدیریت شهری وارد کند؛ مگر آنکه دولت بخشی از هزینهها را جبران کند یا منابع درآمدی پایداری برای این بخش تعریف شود.
کارشناسان اقتصادی معتقدند اگرچه ارائه خدمات رایگان میتواند در کوتاهمدت شهروندان را به استفاده بیشتر از ناوگان عمومی تشویق کند، اما در بلندمدت مهمتر از رایگان بودن، کیفیت و پایداری خدمات است. به گفته آنها، حملونقل عمومی زمانی میتواند به رقیب جدی خودرو شخصی تبدیل شود که شهروندان اطمینان داشته باشند با سرعت، نظم و دسترسی مناسب مواجه خواهند شد.
آینده تهران؛ شهری خودرو محور یا حملونقل محور؟
اکنون تهران در نقطهای قرار گرفته که ناچار است میان دو مسیر متفاوت انتخاب کند؛ ادامه رشد خودروهای شخصی و مصرف فزاینده سوخت یا حرکت به سمت توسعه حملونقل عمومی و مدیریت تقاضای سفر.
تجربه بسیاری از کلانشهرهای جهان نشان میدهد کنترل مصرف سوخت بدون توسعه حملونقل عمومی تقریبا غیرممکن است. حتی سیاستهایی مانند افزایش قیمت سوخت نیز بدون وجود ناوگان عمومی کارآمد، نتیجه پایداری نخواهد داشت.
در چنین شرایطی، توسعه مترو، نوسازی ناوگان اتوبوسرانی، افزایش جذابیت حملونقل عمومی و حرکت به سمت ناوگان برقی میتواند به یکی از مهمترین ابزارهای مدیریت انرژی در کشور تبدیل شود؛ ابزاری که علاوهبر کاهش مصرف بنزین، میتواند ترافیک، آلودگی هوا و هزینههای اقتصادی شهر را نیز کاهش دهد.
بهنظر میرسد در سالهای آینده، حملونقل عمومی دیگر صرفا یک موضوع شهری نخواهد بود، بلکه به بخشی از معادله امنیت انرژی کشور تبدیل خواهد شد؛ معادلهای که حل آن بدون تغییر الگوی سفر در کلانشهرها امکانپذیر نیست.
