اما هم‌زمان با رشد تعداد موتورسیکلت‌ها، رفتارهای پرخطر برخی راکبان نیز به‌یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های ایمنی شهری تبدیل شده است؛ از عبور از چراغ قرمز و حرکت در خلاف جهت گرفته تا تردد در پیاده‌راه‌ها، عبور از میان خودروها، استفاده نکردن از کلاه ایمنی و بی‌توجهی به قوانین راهنمایی و رانندگی.
بخش قابل توجهی از این رفتارها، بیش از آن‌که ناشی از ضعف قانون باشد، ریشه در کمبود آموزش و فرهنگ‌سازی دارد. تجربه کشورهای موفق نشان می‌دهد کاهش تلفات موتورسیکلت‌سواران، پیش از هر چیز از مسیر آموزش مستمر، اصلاح فرهنگ رانندگی و ایجاد حس مسئولیت‌پذیری اجتماعی عبور می‌کند.
افزایش تعداد موتورسیکلت‌ها، بر مسئولیت‌پذیری تاکید می‌کند
طی سال‌های اخیر، موتورسیکلت به‌یکی از مهم‌ترین ابزارهای حمل‌ونقل شهری تبدیل شده است. هزینه پایین‌تر خرید، مصرف سوخت کمتر، سهولت تردد در ترافیک و استفاده گسترده در مشاغل خدماتی باعث شده این وسیله‌نقلیه نقش پررنگ‌تری در حمل‌ونقل شهری پیدا کند.
اما توسعه این ناوگان، بدون آموزش متناسب، مشکلات جدیدی ایجاد کرده است. بسیاری از راکبان، به‌ویژه افراد جوان یا کسانی که برای اشتغال وارد این حوزه شده‌اند، آموزش کافی درباره قوانین رانندگی، مدیریت خطر و اصول رانندگی ایمن ندیده‌اند. نتیجه این کمبود آموزشی را می‌توان در رفتارهای روزمره برخی موتورسیکلت‌سواران مشاهده کرد.
رفتارهای پرخطر؛ تهدیدی برای همه
یکی از ویژگی‌های تصادفات مرتبط با موتورسیکلت آن است که پیامدهای آن تنها متوجه راکب نیست. حرکت در خلاف جهت، عبور از چراغ قرمز، ورود ناگهانی به تقاطع‌ها یا حرکت در پیاده‌راه، جان عابران‌پیاده، دوچرخه‌سواران و سایر رانندگان را نیز به خطر می‌اندازد.
کارشناسان حوزه ایمنی ترافیک معتقدند بسیاری از این رفتارها به مرور زمان به‌یک عادت تبدیل شده است؛ عادتی که از نبود آموزش صحیح، نظارت مستمر و فرهنگ‌سازی عمومی ناشی می‌شود.
آموزش باید از زمان دریافت گواهینامه آغاز شود
در بسیاری از کشورها، دریافت گواهینامه موتورسیکلت تنها به قبولی در آزمون عملی محدود نمی‌شود؛ بلکه متقاضیان موظف هستند دوره‌های آموزشی مرتبط با مدیریت ریسک، رانندگی تدافعی، استفاده صحیح از تجهیزات ایمنی، شرایط رانندگی در بارندگی، ترمزگیری اضطراری و نحوه پیش‌بینی رفتار سایر کاربران جاده را نیز بگذرانند.
در ایران نیز می‌توان کیفیت آموزش‌های مرتبط با گواهینامه را ارتقا داد تا راکبان از همان ابتدا با مسئولیت‌های اجتماعی خود آشنا شوند. آموزش نباید صرفا برای قبولی در آزمون باشد، بلکه باید به تغییر رفتار رانندگی منجر شود.
نقش مدارس و رسانه‌ها
فرهنگ رانندگی از دوران بزرگسالی آغاز نمی‌شود. بسیاری از رفتارهای ترافیکی از کودکی شکل می‌گیرد. به‌همین دلیل، آموزش قوانین راهنمایی‌ورانندگی در مدارس می‌تواند نقش مهمی در تربیت نسل آینده داشته باشد.
از سوی دیگر، رسانه‌ها نیز باید نقش فعال‌تری در این حوزه ایفا کنند. تولید برنامه‌های آموزشی، مستندهای کوتاه، روایت تجربه بازماندگان تصادفات و کمپین‌های اطلاع‌رسانی می‌تواند تاثیر قابل توجهی بر تغییر نگرش عمومی داشته باشد.
کلاه ایمنی؛ ساده‌ترین ابزار نجات جان
هنوز هم بسیاری از راکبان، استفاده از کلاه ایمنی را امری اختیاری می‌دانند؛ درحالی که مطالعات جهانی نشان داده است استفاده صحیح از کلاه ایمنی، خطر مرگ و آسیب‌های شدید مغزی را به‌میزان قابل توجهی کاهش می‌دهد.
با این حال، فرهنگ استفاده از تجهیزات ایمنی تنها با اعمال قانون گسترش پیدا نمی‌کند. زمانی که راکب به اهمیت این تجهیزات باور داشته باشد، حتی در نبود مامور پلیس نیز از آن‌ها استفاده خواهد کرد.
نقش شرکت‌های حمل‌ونقل اینترنتی
در سال‌های اخیر هزاران موتورسیکلت در بخش حمل کالا و خدمات آنلاین فعالیت می‌کنند. این شرکت‌ها می‌توانند با برگزاری دوره‌های آموزشی، ارزیابی رفتار رانندگان، ارائه تجهیزات ایمنی استاندارد و تشویق رانندگان قانون‌مدار، سهم مهمی در کاهش رفتارهای پرخطر داشته باشند. ایمنی باید بخشی از استاندارد فعالیت این کسب‌وکارها باشد، نه صرفا یک توصیه اخلاقی.
زیرساخت‌های شهری نیز اهمیت دارند
فرهنگ‌سازی زمانی اثربخش خواهد بود که زیرساخت‌های مناسب نیز وجود داشته باشد. طراحی تقاطع‌های ایمن، ایجاد توقفگاه‌های ویژه موتورسیکلت، خط‌های تردد مشخص، بهبود کیفیت آسفالت و افزایش روشنایی معابر، همگی می‌توانند احتمال وقوع حادثه را کاهش دهند. مدیریت شهری باید توسعه ناوگان موتورسیکلت را هم‌زمان با توسعه زیرساخت‌های مرتبط دنبال کند.
برخورد قانونی کافی نیست
تجربه کشورهای مختلف نشان می‌دهد که افزایش جریمه‌ها به تنهایی رفتار رانندگان را اصلاح نمی‌کند. اگر راکب دلیل رعایت قانون را درک نکند، تنها در حضور پلیس قوانین را رعایت خواهد کرد.
ترکیب آموزش، فرهنگ‌سازی، نظارت مستمر و اجرای قانون، اثربخش‌ترین راهکار برای کاهش تخلفات است. هر یک از این عوامل به تنهایی کارایی محدودی دارند، اما در کنار یکدیگر می‌توانند رفتارهای ترافیکی را تغییر دهند.
مسئولیت مشترک
ایمنی ترافیک تنها وظیفه پلیس یا دستگاه‌های اجرایی نیست. خانواده‌ها، مدارس، رسانه‌ها، شهرداری‌ها، شرکت‌های حمل‌ونقل، تولیدکنندگان موتورسیکلت و حتی خود راکبان در این زمینه مسئولیت دارند.
زمانی که رعایت قوانین رانندگی به یک ارزش اجتماعی تبدیل شود، بسیاری از رفتارهای پرخطر به‌تدریج از سطح جامعه حذف خواهند شد.
گسترش استفاده از موتورسیکلت، واقعیتی اجتناب‌ناپذیر در حمل‌ونقل شهری ایران است. این وسیله‌نقلیه به‌دلیل هزینه پایین، مصرف سوخت مناسب و سرعت جابه‌جایی، جایگاه مهمی در اقتصاد شهری پیدا کرده است. اما ادامه این روند بدون سرمایه‌گذاری در آموزش و فرهنگ‌سازی، می‌تواند هزینه‌های انسانی و اقتصادی سنگینی به‌کشور تحمیل کند.
اصلاح رفتار راکبان تنها با صدور جریمه یا اجرای طرح‌های مقطعی محقق نخواهد شد. آن‌چه امروز بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد، تدوین یک برنامه ملی برای آموزش، فرهنگ‌سازی و ارتقای مهارت‌های رانندگی موتورسیکلت‌سواران است؛ برنامه‌ای که از مدارس آغاز شود، در مراکز آموزش رانندگی ادامه یابد، با مشارکت رسانه‌ها تقویت شود و با اجرای دقیق قانون به نتیجه برسد. هرچه آموزش جدی‌تر گرفته شود، خیابان‌ها ایمن‌تر خواهند شد؛ نه فقط برای موتورسیکلت‌سواران، بلکه برای همه شهروندانی که هر روز در شبکه حمل‌ونقل شهری تردد می‌کنند.
