بازار خودرو ایران طی سالهای اخیر همواره میان دو رویکرد متفاوت در سیاستگزاری قرار داشته است؛ از یک سو، توسعه تولید داخلی بهعنوان راهکار اصلی تامین نیاز بازار و حفظ اشتغال و سرمایهگذاری در صنعتخودرو مطرح میشود و از سوی دیگر، واردات خودرو با هدف افزایش رقابت، ارتقای کیفیت و ایجاد حق انتخاب بیشتر برای مصرفکنندگان مورد تاکید قرار میگیرد. با این حال، تجربه سالهای اخیر نشان داده است که اتکا به هر یک از این دو رویکرد بهتنهایی نمیتواند مشکلات بازار را برطرف کند.
خودروسازان داخلی معتقدند در شرایط محدودیت منابع ارزی، تخصیص ارز به واردات خودرو میتواند تامین قطعات، مواداولیه و برنامههای توسعهای صنعتخودرو را با چالش مواجه کند. از سوی دیگر، واردکنندگان بر این باورند که حضور خودروهای خارجی میتواند فضای رقابتی را در بازار تقویت کرده و تولیدکنندگان داخلی را به ارتقای کیفیت و فناوری سوق دهد.
در کنار این مباحث، موضوع خدمات پس از فروش نیز به یکی از دغدغههای مهم بازار تبدیل شده است. طی دو سال گذشته بخشی از خودروهای وارداتی، بهویژه محصولاتی که برای بازار چین تولید شدهاند، با مشکلاتی در زمینه تامین قطعاتیدکی، تجهیزات تعمیرگاهی، آموزش نیروهای فنی و ارائه خدمات مناسب مواجه بودهاند؛ مسالهای که موجب افزایش زمان خواب خودروها در تعمیرگاهها و نارضایتی بخشی از مالکان شده است.
کارشناسان معتقدند تنظیم بازار خودرو نیازمند نگاهی جامع است؛ نگاهی که ضمن حمایت از تولید داخلی، از واردات هدفمند نیز برای ایجاد رقابت و پاسخگویی به نیازهای بازار بهره بگیرد. همچنین تخصیص منابع ارزی، سیاستهای تعرفهای، الزام واردکنندگان به ایجاد شبکه خدمات پس از فروش و توسعه فناوری در صنعتخودرو باید بهصورت همزمان مورد توجه قرار گیرد. در همین زمینه، با «رضا برنابادی» کارشناس صنعتخودرو به بررسی ابعاد مختلف تنظیم بازار میان تولید داخل و واردات پرداختیم:
در سالهای اخیر همواره بحث تنظیم بازار خودرو از طریق افزایش تولید داخل یا توسعه واردات مطرح بوده است. به نظر شما بهترین راهکار برای ایجاد تعادل در بازار چیست؟
تنظیم بازار خودرو زمانی موفق خواهد بود که تولید داخل و واردات بهعنوان دو رقیب در برابر یکدیگر قرار نگیرند؛ بلکه مکمل هم باشند. تولید داخلی وظیفه تامین بخش عمده نیاز بازار را برعهده دارد؛ اما واردات نیز میتواند با ایجاد رقابت، ارتقای کیفیت و پاسخگویی به نیازهایی که تولید داخل قادر به تامین آن نیست، نقش موثری ایفا کند. هرگونه سیاستی که تنها بر یکی از این دو محور تکیه داشته باشد، در بلندمدت با چالش روبهرو خواهد شد.
آیا واردات خودرو به تولیدکنندگان داخلی آسیب میزند؟
اگر واردات بدون برنامه و بدون ضابطه انجام شود، ممکن است فشارهایی بر تولیدکنندگان وارد کند؛ اما واردات هدفمند نه تنها تهدید نیست، بلکه میتواند محرکی برای ارتقای کیفیت، کاهش هزینه تولید و افزایش رقابتپذیری باشد. در بسیاری از کشورهای صاحب صنعت خودرو نیز واردات در کنار تولید داخلی جریان دارد و این دو در یک چارچوب مشخص فعالیت میکنند.
سیاست موفق، سیاستی است که همزمان سه هدف را دنبال کند؛ حمایت از تولید داخلی و زنجیره قطعهسازی از طریق تامین پایدار ارز، واردات هدفمند برای افزایش رقابت و تنوع بازار و الزام واردکنندگان به ارائه خدمات پس از فروش و تامین قطعات
خودروسازان داخلی معتقدند واردات خودرو منابع ارزی مورد نیاز تولید را کاهش میدهد. این نگرانی را چگونه ارزیابی میکنید؟
این نگرانی قابل تامل است. صنعتخودرو برای واردات مواداولیه، قطعات، تجهیزات و فناوری به ارز نیاز دارد و اگر منابع ارزی کشور محدود باشد، سیاستگزار باید میان ارز مورد نیاز تولید و ارز اختصاصیافته به واردات خودرو تعادل برقرار کند. اگر واردات باعث کاهش دسترسی خودروسازان و قطعهسازان به ارز شود، در بلندمدت میتواند تولید و سرمایهگذاری را تحتتاثیر قرار دهد. بنابراین واردات نباید به قیمت تضعیف تولید داخلی انجام شود.
با این شرایط، آیا واردات خودرو باید محدود شود؟
خیر. مساله محدود کردن واردات نیست؛ بلکه مدیریت هوشمند آن است. واردات باید متناسب با نیاز بازار، توان تولید داخل و ظرفیت ارزی کشور انجام شود. همچنین استفاده از ارز حاصل از صادرات یا منابع ارزی بخشخصوصی میتواند فشار بر منابع ارزی مورد نیاز تولید را کاهش دهد.
یکی از انتقادها، ضعف خدمات پس از فروش برخی خودروهای وارداتی است. این موضوع چه تاثیری بر بازار دارد؟
خدمات پس از فروش حلقه تکمیلکننده واردات است. اگر خودرو وارد شود اما قطعاتیدکی، تجهیزات تعمیرگاهی، آموزش نیروهای فنی و شبکه نمایندگیها فراهم نباشد، مصرفکننده با مشکلات جدی مواجه خواهد شد. در برخی خودروهای وارداتی این مشکل مشاهده شده و زمان خواب خودروها در تعمیرگاهها افزایش یافته است.
برای جلوگیری از این مشکلات چه راهکاری پیشنهاد میکنید؟
صدور مجوز واردات باید مشروط به ایجاد شبکه خدمات پس از فروش باشد. واردکننده باید پیش از عرضه خودرو، تامین قطعات، آموزش تعمیرکاران، تجهیز نمایندگیها و پشتیبانی بلندمدت را تضمین کند. در غیر این صورت، واردات نمیتواند رضایت مشتریان را به همراه داشته باشد.
تعرفه واردات چه نقشی در تنظیم بازار دارد؟
تعرفه باید ابزار سیاستگزاری باشد، نه صرفا منبع درآمد. تعرفههای بسیار بالا رقابت را از بین میبرد و تعرفههای بسیار پایین نیز میتواند به تولید داخلی آسیب بزند. سیاست تعرفهای باید متناسب با شرایط صنعت، سطح داخلیسازی و نیاز بازار تنظیم شود.
نقش بخشخصوصی را در این میان چگونه ارزیابی میکنید؟
حضور بخشخصوصی در تولید و واردات میتواند به افزایش رقابت، بهبود خدمات و ارتقای کیفیت منجر شود؛ مشروط بر اینکه همه فعالان بازار در چارچوب قوانین شفاف و یکسان فعالیت کنند.
اگر سیاستگزار بتواند میان تولید داخلی، واردات هدفمند، تامین ارز، اصلاح قیمتگذاری، توسعه خدمات پس از فروش و تقویت زنجیره قطعهسازی تعادل ایجاد کند، بازار خودرو به سمت ثبات حرکت خواهد کرد. در چنین شرایطی، مصرفکننده به خودروهای متنوعتر و باکیفیتتر دسترسی پیدا میکند
سیاست متعادل برای تنظیم بازار خودرو چه ویژگیهایی باید داشته باشد؟
سیاست موفق، سیاستی است که همزمان سه هدف را دنبال کند؛ حمایت از تولید داخلی و زنجیره قطعهسازی از طریق تامین پایدار ارز، واردات هدفمند برای افزایش رقابت و تنوع بازار و الزام واردکنندگان به ارائه خدمات پس از فروش و تامین قطعات. تنها در این صورت میتوان بازاری متعادل ایجاد کرد که هم صنعتخودرو فرصت توسعه داشته باشد و هم مصرفکننده از کیفیت، خدمات و حق انتخاب مناسب بهرهمند شود.
برخی کارشناسان معتقدند سیاستهای بازار خودرو در سالهای اخیر دائما تغییر کرده است. این موضوع چه تاثیری بر تولید و واردات دارد؟
یکی از مهمترین مشکلات صنعتخودرو، بیثباتی در سیاستگزاری است. زمانی که قوانین واردات، تعرفهها، نحوه تخصیص ارز یا ضوابط قیمتگذاری بهطور مداوم تغییر میکند، نه تولیدکننده میتواند برای سرمایهگذاری بلندمدت برنامهریزی کند و نه واردکننده قادر است برنامه مشخصی برای تامین خودرو و خدمات پس از فروش داشته باشد. درنهایت نیز مصرفکننده از این بیثباتی آسیب میبیند. صنعتخودرو نیازمند یک نقشه راه چندساله است تا همه بازیگران بر اساس آن تصمیمگیری کنند.
برخی معتقدند رقابت واقعی تنها زمانی شکل میگیرد که تولیدکنندگان داخلی و خودروهای وارداتی در یک بازار مشترک فعالیت کنند. آیا این دیدگاه را قبول دارید؟
اصل رقابت یک ضرورت برای هر صنعتی است؛ اما رقابت باید منصفانه باشد. اگر تولیدکننده داخلی با محدودیتهای ارزی، هزینههای مالی بالا، قیمتگذاری دستوری و الزامات متعدد مواجه باشد، اما خودروهای وارداتی با شرایط متفاوت وارد بازار شوند، رقابت عادلانه نخواهد بود. ابتدا باید شرایط کسبوکار برای تولیدکنندگان داخلی اصلاح شود و سپس رقابت میان تولید و واردات شکل بگیرد. رقابت زمانی به ارتقای کیفیت منجر میشود که همه بازیگران با قواعد یکسان فعالیت کنند.
چشمانداز بازار خودرو را در صورت اجرای یک سیاست متعادل چگونه ارزیابی میکنید؟
اگر سیاستگزار بتواند میان تولید داخلی، واردات هدفمند، تامین ارز، اصلاح قیمتگذاری، توسعه خدمات پس از فروش و تقویت زنجیره قطعهسازی تعادل ایجاد کند، بازار خودرو بهسمت ثبات حرکت خواهد کرد. در چنین شرایطی، مصرفکننده به خودروهای متنوعتر و باکیفیتتر دسترسی پیدا میکند؛ تولیدکنندگان داخلی فرصت سرمایهگذاری و توسعه محصولات جدید را خواهند داشت و واردکنندگان نیز در چارچوب ضوابط مشخص بهنیازهای بازار پاسخ خواهند داد. درواقع، آینده بازار خودرو نه در حذف تولید داخلی است و نه در توقف واردات؛ بلکه در ایجاد توازن میان این دو و حرکت به سمت یک بازار رقابتی، شفاف و پایدار خلاصه میشود.
