صنعتخودرو در سال ۲۰۲۶ بیش از هر زمان دیگری به قطعات الکترونیکی وابسته شده است؛ تحولی که نهتنها ساختار خودرو را تغییر داده، بلکه جایگاه قطعهسازان را نیز دگرگون کرده است. خودروهای برقی، سامانههای کمکراننده، مدیریت هوشمند انرژی، ارتباطات خودرو، نمایشگرهای دیجیتال و حرکت به سوی خودروهای نرمافزارمحور موجب شدهاند ارزش و تعداد قطعات الکترونیکی در خودرو بهسرعت افزایش یابد. در چنین شرایطی، قطعهسازان بزرگ جهان دیگر صرفا به تولید قطعات مکانیکی اکتفا نمیکنند و میلیاردها دلار برای ورود به حوزه الکترونیک، نیمههادی، حسگر، سامانههای کنترلی و مدیریت انرژی سرمایهگذاری میکنند. بررسیهای سال ۲۰۲۶ نشان میدهد بازار معماری الکتریکی و الکترونیکی خودرو از حدود ۹۲.۲ میلیارددلار در سال ۲۰۲۶ میتواند به حدود ۱۶۷.۷ میلیارددلار در سال ۲۰۳۴ برسد.
خودرو دیگر فقط مجموعهای از قطعات مکانیکی نیست
در گذشته بخش عمده ارزش خودرو در موتور، جعبهدنده، بدنه، شاسی و مجموعههای مکانیکی خلاصه میشد. اما خودروهای جدید ساختاری کاملا متفاوت دارند. امروز دهها سامانه الکترونیکی بهطور همزمان وظایف مختلفی از کنترل موتور و ترمز گرفته تا مدیریت باتری، فرمان، ایمنی، ارتباطات و سرگرمی را برعهده دارند.
افزایش استفاده از دوربین، حسگر، پردازنده و واحدهای کنترل الکترونیکی، موجب شده است صنعت قطعهسازی نیز از یک صنعت عمدتا مکانیکی به صنعتی ترکیبی تبدیل شود که در آن مهندسی برق، الکترونیک، نرمافزار و مخابرات در کنار مهندسی مکانیک قرار گرفتهاند.
این تحول در خودروهای برقی شدیدتر است. در این خودروها، مدیریت باتری، کنترل موتور برقی، سامانه شارژ، تبدیل جریان، توزیع انرژی و بازیابی انرژی ترمز همگی به تجهیزات الکترونیکی وابستهاند.
ارزش الکترونیک در خودرو در حال افزایش است
برآوردهای منتشرشده در سال ۲۰۲۶ نشان میدهد بخش الکتریکی و الکترونیکی خودرو وارد دورهای از رشد ساختاری شده است. طبق برآورد موسسه پژوهشی مککینزی، صنعت نرمافزار و الکترونیک خودرو تا سال ۲۰۳۵ همچنان یکی از بخشهای رو بهرشد صنعتخودرو خواهد بود و گذار به معماریهای متمرکز و ناحیهای، خودروهای نرمافزارمحور و سامانههای پردازش پرقدرت، محرک اصلی این رشد خواهد بود. این تغییر یک پیام مهم برای قطعهسازان دارد: در آینده، شرکتی که فقط توان تولید قطعه مکانیکی داشته باشد، بخش قابل توجهی از بازار جدید خودرو را از دست خواهد داد. قطعهسازان بزرگ جهان نیز این موضوع را بهخوبی درک کردهاند. شرکتهایی که سالها در زمینه سامانههای ترمز، انتقال قدرت یا تجهیزات بدنه فعالیت کردهاند، اکنون درحال توسعه حسگرها، واحدهای کنترل، سامانههای مدیریت انرژی و تجهیزات الکترونیکی هستند.
نیمههادیها؛ قلب قطعات جدید
در میان قطعات الکترونیکی، نیمههادیها جایگاهی ویژه دارند. ریزتراشهها در واحدهای کنترل، حسگرها، سامانههای ایمنی، مدیریت باتری، تجهیزات ارتباطی و پردازش اطلاعات مورد استفاده قرار میگیرند.
طبق تازهترین برآورد منتشرشده از سوی «تکاینسایتس» در ژوئیه ۲۰۲۶، تقاضای جهانی نیمههادیهای خودرویی همچنان مسیر رشد را دنبال میکند و ارزش این بازار، با احتساب حسگرهای مبتنی بر نیمههادی، میتواند تا سال ۲۰۲۸ به حدود ۱۲۳.۵ میلیارددلار برسد و تا سال ۲۰۳۱ بهحدود ۱۵۲.۸ میلیارددلار افزایش یابد. این ارقام نشان میدهد رشد الکترونیک خودرو یک موج کوتاهمدت نیست، بلکه بخشی از تغییر ساختاری صنعتخودرو است.
رقابت قطعهسازان برای تصاحب بازار جدید
قطعهسازان بزرگ جهان در سال ۲۰۲۶ تلاش میکنند از تولید قطعات سنتی فاصله گرفته و سهم بیشتری از بازار الکترونیک خودرو بهدست آورند. برای نمونه، شرکت آلمانی اینفینیون در سال ۲۰۲۶ اعلام کرده است که برای ششمین سال متوالی جایگاه نخست خود را در بازار نیمههادیهای خودرویی حفظ کرده است. این شرکت همچنین سهم خود در بازار ریزکنترلگرها را به ۳۶ درصد رسانده است. برای نمونه، شرکت آلمانی اینفینیون در سال ۲۰۲۶ اعلام کرده است که برای ششمین سال متوالی جایگاه نخست خود را در بازار نیمههادیهای خودرویی حفظ کرده است. این شرکت همچنین سهم خود در بازار ریزکنترلگرها را به ۳۶ درصد رسانده است. این موضوع اهمیت ریزکنترلگرها را در خودروهای جدید نشان میدهد. این قطعات کوچک درواقع مغز بسیاری از سامانههای الکترونیکی خودرو هستند و فرمانهای مختلف را دریافت، پردازش و اجرا میکنند. درنتیجه، رقابت قطعهسازان دیگر فقط بر سر قیمت و کیفیت یک قطعه نیست؛ بلکه مالکیت فناوری، توان طراحی مدار، توسعه نرمافزار و دسترسی پایدار به نیمههادیها به بخش مهمی از رقابت تبدیل شده است.
تغییر معماری خودرو
یکی از مهمترین تحولات سال ۲۰۲۶، حرکت صنعتخودرو از معماریهای پراکنده به سمت معماریهای متمرکزتر است. در خودروهای قدیمی، برای هر سامانه، یک واحد کنترل جداگانه وجود داشت. اما در خودروهای جدید، چندین وظیفه میتواند توسط رایانههای مرکزی قدرتمند مدیریت شود. این تغییر باعث کاهش پیچیدگی سیمکشی، افزایش قدرت پردازش و امکان بهروزرسانی نرمافزاری خودرو میشود. بررسیهای منتشرشده در سال ۲۰۲۶ نیز نشان میدهد حرکت بهسوی معماریهای ناحیهای و متمرکز، یکی از مهمترین روندهای فناوری خودرو است. برای قطعهسازان، این تغییر به معنای تعریف دوباره محصول است. شرکتها باید به جای تولید مجموعههای مستقل، به سمت توسعه سامانههای یکپارچه حرکت کنند.
خودرو برقی، ابعاد بازار قطعات الکترونیکی را چند برابر میکند
مهمترین محرک رشد قطعات الکترونیکی در صنعتخودرو، برقی شدن قوای محرکه است. در خودروهای درونسوز، بخش قابل توجهی از عملکرد خودرو از طریق سامانههای مکانیکی و هیدرولیکی انجام میشود، اما در خودروهای برقی، مدیریت انرژی و انتقال نیرو به مجموعهای از تجهیزات الکترونیکی وابسته است.
مدیریت باتری، کنترل موتور، تبدیل جریان، سامانه شارژ، بازیابی انرژی هنگام ترمز، کنترل دمای باتری و مدیریت توزیع انرژی، همگی به قطعات الکترونیکی و نیمههادیها نیاز دارند. بههمین دلیل، افزایش تولید خودروهای برقی مستقیما به افزایش تقاضا برای قطعات الکترونیکی منجر شده است.
در سال ۲۰۲۶، حتی در بازارهایی که رشد فروش خودروهای برقی با سرعت پیشبینیشده ادامه پیدا نکرده، خودروسازان همچنان سرمایهگذاری در معماریهای الکترونیکی را متوقف نکردهاند؛ زیرا بخش مهمی از این فناوریها در خودروهای هیبریدی و حتی خودروهای بنزینی جدید نیز مورد استفاده قرار میگیرد.
قطعهسازان به دنبال تغییر جایگاه خود
تحول الکترونیکی خودرو، مدل کسبوکار قطعهسازان را نیز تغییر داده است. در گذشته یک قطعهساز میتوانست با تولید قطعاتی مانند مجموعههای ترمز، جلوبندی، قطعات موتور، بدنه یا سیستم انتقال قدرت، سالها در زنجیرهتامین خودروسازان باقی بماند. اما اکنون سرعت تغییر فناوری به اندازهای افزایش یافته که قطعهسازان برای حفظ جایگاه خود ناچار به سرمایهگذاری مستمر در تحقیق و توسعه هستند.
شرکتهای بزرگ قطعهسازی جهان در سالهای اخیر تلاش کردهاند از طریق خرید شرکتهای فناوری، همکاری با سازندگان تراشه، ایجاد مراکز تحقیقاتی و توسعه خطوط تولید جدید، حضور خود را در بازار الکترونیک خودرو افزایش دهند.
این تغییر البته فقط مختص قطعهسازان بزرگ نیست. شرکتهای کوچکتر نیز در حوزههایی مانند حسگر، بردهای الکترونیکی، سامانههای کنترل، تجهیزات شارژ و مدیریت انرژی فرصتهای جدیدی پیدا کردهاند.
حسگرها؛ چشم و گوش خودرو
در کنار ریزتراشهها، حسگرها یکی از سریعترین بخشهای در حال رشد زنجیره الکترونیک خودرو هستند.
خودروهای جدید برای تشخیص وضعیت جاده، سرعت چرخها، فشار باد لاستیک، دمای موتور یا باتری، موقعیت خودرو، فاصله با موانع و شرایط محیطی از مجموعه بزرگی از حسگرها استفاده میکنند.
با توسعه سامانههای کمکراننده و حرکت به سمت خودروهای خودران، تعداد و دقت این حسگرها نیز افزایش مییابد. دوربینها، حسگرهای تشخیص فاصله، حسگرهای نوری و تجهیزات تشخیص وضعیت راننده، اکنون بخشی جداییناپذیر از خودروهای پیشرفته شدهاند.
این مساله فرصت مهمی برای صنعت قطعهسازی ایجاد میکند؛ زیرا برخلاف تولید برخی تراشههای پیشرفته، امکان توسعه بخشی از فناوری حسگر و تجهیزات پیرامونی در کشورهایی با توان صنعتی متوسط نیز وجود دارد.
الکترونیک؛ فرصتی برای قطعهسازی ایران
برای صنعت قطعهسازی ایران، رشد قطعات الکترونیکی میتواند هم تهدید و هم فرصت باشد. تهدید از این جهت که وابستگی به واردات ریزتراشه و تجهیزات الکترونیکی میتواند در زمان بروز محدودیتهای تجاری، تولید خودرو را مختل کند؛ و فرصت از این منظر که بازار جدیدی برای شرکتهای داخلی ایجاد شده است.
قطعهسازان ایرانی در سالهای گذشته توانستهاند در حوزههایی مانند بردهای الکترونیکی، حسگرها، سامانههای کنترلی و تجهیزات هوشمند خودرو فعالیت کنند. توسعه این ظرفیتها میتواند بخشی از وابستگی صنعتخودرو به واردات را کاهش دهد.
البته نباید انتظار داشت که صنعت داخلی در کوتاهمدت بتواند همه انواع نیمههادیهای پیشرفته را تولید کند. مسیر منطقیتر، تمرکز مرحلهای بر طراحی و تولید قطعاتی است که امکان بومیسازی آنها وجود دارد و سپس حرکت به سمت فناوریهای پیچیدهتر.
امنیت تامین؛ مسالهای فراتر از قیمت
بحران کمبود تراشه در سالهای گذشته نشان داد که ارزانترین تامینکننده الزاما بهترین گزینه برای صنعتخودرو نیست. خودروسازان دریافتند که اگر تامین یک قطعه الکترونیکی تنها به یک کشور یا یک شرکت وابسته باشد، هرگونه اختلال در زنجیرهتامین میتواند خطوط تولید را متوقف کند.
بههمین دلیل، در سال ۲۰۲۶ یکی از اولویتهای اصلی شرکتهای خودروسازی و قطعهسازی، متنوعسازی منابع تامین است.
برای ایران نیز این موضوع اهمیت دوچندان دارد. قطعهسازان باید به سمت ایجاد چند منبع تامین، ذخیره راهبردی برخی قطعات حساس و توسعه نمونههای داخلی حرکت کنند. در غیر این صورت، حتی کمبود یک تراشه یا واحد کنترل میتواند تولید یک خودرو را متوقف کند.
نقش وزارت صمت در تحول قطعهسازی
درچنین شرایطی، سیاست صنعتی کشور باید متناسب با تغییر ساختار صنعتخودرو اصلاح شود. حمایت از قطعهساز نباید تنها به ارائه تسهیلات برای افزایش ظرفیت تولید قطعات مکانیکی محدود باشد.
وزارت صنعت، معدن و تجارت میتواند مشوقهای مشخصی برای سرمایهگذاری در حوزه قطعات الکترونیکی، طراحی سامانههای کنترل، حسگرها و تجهیزات خودروهای برقی ایجاد کند.
همچنین پروژههای مشترک میان خودروسازان، قطعهسازان، دانشگاهها و شرکتهای دانشبنیان باید افزایش یابد. اگر قرار باشد خودروهای آینده در ایران تولید شوند، نمیتوان بخش الکترونیکی آنها را تا همیشه وابسته به واردات نگه داشت.
سرمایهگذاری دیگر انتخاب نیست
تحولات صنعتخودرو در سال ۲۰۲۶ نشان میدهد سرمایهگذاری در قطعات الکترونیکی دیگر یک انتخاب برای قطعهسازان نیست، بلکه شرط بقای آنها در زنجیره جهانی خودرو است. شرکتهایی که تا چند سال قبل عمدهفعالیت آنها متمرکز بر تولید قطعات مکانیکی بود، اکنون بخشی از سرمایه خود را بهتوسعه سامانههای الکترونیکی، مدیریت انرژی، حسگرها و تجهیزات کنترلی اختصاص دادهاند.
این تغییر درواقع نتیجه تغییر ماهیت خودرو است. هرچه خودرو هوشمندتر، برقیتر و متصلتر میشود، سهم قطعات مکانیکی در ارزش نهایی خودرو کاهش نسبی پیدا میکند و در مقابل، ارزش تجهیزات الکترونیکی و نرمافزاری افزایش مییابد.
از این منظر، قطعهسازی در حال تجربه یک تغییر تاریخی است؛ تغییری که میتواند شرکتهای سنتی را به بنگاههای فناوریمحور تبدیل کند یا در صورت بیتوجهی، آنها را از بازار آینده کنار بگذارد.
قطعهسازان بزرگ جهان در حال تغییر سبد محصولات
شرکتهای بزرگ قطعهسازی جهان طی سالهای اخیر نشان دادهاند که برای ورود به این بازار برنامه جدی دارند. آنها علاوهبر تولید قطعات مکانیکی، در حوزه سامانههای کنترل، تجهیزات برقی، نیمههادیهای قدرت، حسگرها و مدیریت انرژی نیز سرمایهگذاری کردهاند.
هدف این شرکتها تنها تامین نیاز خودروهای برقی نیست. بخش قابل توجهی از فناوریهای الکترونیکی توسعهیافته در خودروهای برقی، در خودروهای هیبریدی و حتی خودروهای درونسوز جدید نیز کاربرد دارد. بنابراین سرمایهگذاری در این حوزه، بازاری بسیار گستردهتر از بازار خودروهای تمامبرقی ایجاد میکند.
شرکت آلمانی اینفینیون در سال ۲۰۲۶ اعلام کرده است که برای ششمین سال متوالی جایگاه نخست خود را در بازار نیمههادیهای خودرویی حفظ کرده است
رقابت بر سر ارزش افزوده
یکی از دلایل اصلی ورود قطعهسازان به حوزه الکترونیک، ارزش افزوده بالاتر این قطعات است. تولید یک قطعه مکانیکی ساده معمولا نیازمند تجهیزات و مواداولیه مشخص است و امکان رقابت قیمتی در آن بسیار بالاست. اما قطعات الکترونیکی پیشرفته علاوهبر تولید، به دانش طراحی، نرمافزار، آزمون و توسعه فناوری نیاز دارند.
بههمین دلیل، هر کشوری که بتواند در این بخش دانش و فناوری ایجاد کند، سهم بیشتری از ارزش نهایی خودرو را در اختیار خواهد داشت.
برای صنعت قطعهسازی ایران نیز این مساله بسیار مهم است. ادامه تمرکز بر تولید قطعات کمارزش، در شرایطی که صنعت جهانی به سمت الکترونیکی شدن حرکت میکند، میتواند فاصله فناوری قطعهسازان ایرانی با رقبای خارجی را افزایش دهد.
ضرورت پیوند قطعهساز و دانشگاه
یکی از مهمترین الزامات توسعه قطعات الکترونیکی، ایجاد ارتباط واقعی میان صنعت و دانشگاه است. تولید قطعات پیشرفته بدون نیروی انسانی متخصص و تحقیق و توسعه مستمر امکانپذیر نیست.
دانشگاههای کشور ظرفیت قابل توجهی در حوزه برق، الکترونیک، کنترل، رایانه و هوش مصنوعی دارند؛ اما بخش قابل توجهی از این ظرفیت هنوز به محصولات صنعتی تبدیل نشده است.
خودروسازان و قطعهسازان باید پروژههای مشخصی را به دانشگاهها و شرکتهای دانشبنیان واگذار کنند. طراحی حسگر، واحدهای کنترل، سامانه مدیریت باتری، تجهیزات شارژ و سامانههای ایمنی میتواند از جمله پروژههایی باشد که بهصورت مشترک میان صنعت و مراکز علمی اجرا شود.
استاندارد و کنترل کیفیت؛ شرط ورود به زنجیره جهانی
توسعه قطعات الکترونیکی بدون ارتقای نظام کنترل کیفیت امکانپذیر نیست. قطعات الکترونیکی خودرو باید در برابر تغییرات دما، لرزش، رطوبت، نوسان جریان و شرایط سخت محیطی مقاومت داشته باشند.
بنابراین قطعهسازان ایرانی برای ورود جدی به این حوزه باید آزمایشگاههای تخصصی، تجهیزات آزمون و نظامهای کنترل کیفیت خود را توسعه دهند.
این موضوع اهمیت بیشتری در خودروهای برقی دارد؛ زیرا سامانههای الکترونیکی این خودروها با جریانها و ولتاژهای بالا کار میکنند و کوچکترین خطا در یک قطعه میتواند پیامدهای ایمنی و اقتصادی قابل توجهی داشته باشد.
