مهدی چمران، رئیس شورای اسلامی شهر تهران روز یکشنبه ۱۵ شهریورماه در حاشیه صحن شورا اعلام کرد در صورت تصویب این یکفوریت، حملونقل عمومی رایگان در تهران ادامه خواهد داشت و در غیر این صورت، استفاده از مترو و اتوبوسهای تندرو تا ۱۹ شهریورماه رایگان خواهد بود.
پیش از این نیز اعلام شده بود که حملونقل عمومی تهران تا پایان اعلام رسمی جنگ از سوی شورایعالی امنیت ملی رایگان خواهد بود و تا زمان اعلام رسمی این موضوع، تمدید رایگان بودن حملونقل عمومی هر دو ماه یکبار برای تصویب در صحن شورا مطرح خواهد شد.
اما اکنون که شورایشهر با یکفوریت تداوم این سیاست موافقت کرده است، باید یک گام فراتر از شرایطی که به اجرای اولیه آن منجر شد، نگاه کرد. حملونقل عمومی رایگان میتواند از یک تصمیم موقت و شرایطی، به فرصتی برای اصلاح رفتار سفر در تهران تبدیل شود؛ فرصتی که اگر درست مدیریت شود، آثار آن تنها به کاهش هزینه رفتوآمد شهروندان محدود نخواهد ماند.
رایگان شدن بلیت؛ فراتر از یک حمایت اقتصادی
هزینه رفتوآمد یکی از هزینههای ثابت خانوارهای شهری است و در شرایطی که هزینههای زندگی افزایش یافته، حذف یا کاهش هزینه استفاده از مترو و اتوبوس میتواند فشار اقتصادی بر شهروندان را کاهش دهد. اما اهمیت اصلی این سیاست در جای دیگری است.
حملونقل عمومی زمانی میتواند در کاهش ترافیک موثر باشد که شهروند برای انتخاب آن انگیزه داشته باشد. قیمت یکی از این انگیزههاست. وقتی استفاده از مترو و اتوبوس رایگان میشود، بخشی از هزینه سفر از دوش شهروند برداشته شده و فاصله اقتصادی میان استفاده از حملونقل عمومی و خودرو شخصی بیشتر میشود.
البته این به معنای آن نیست که صرفا با حذف بلیت میتوان شهروندان را از خودرو پیاده کرد. مسافر زمانی خودرو شخصی را کنار میگذارد که حملونقل عمومی علاوهبر ارزان بودن، قابل اعتماد، سریع، ایمن و در دسترس باشد.
مساله اصلی تهران، تعداد خودروها نیست؛ تعداد سفرهای خودرویی است
سالهاست برای حل ترافیک تهران، راهکارهایی مانند توسعه معابر، ساخت بزرگراه و افزایش ظرفیت عبور خودروها مورد توجه قرار گرفته است. اما رشد تعداد خودرو و افزایش سفرهای روزانه باعث شده ظرفیت ایجادشده دوباره با تقاضای جدید پر شود.
به همین دلیل، سیاست حملونقل تهران باید از «تسهیل عبور خودرو» به سمت «مدیریت تقاضای سفر با خودرو» حرکت کند.
در این میان، حملونقل عمومی مهمترین ابزار موجود است. اگر یک شهروند برای بخشی از سفرهای روزانه خود بتواند مترو یا اتوبوس را بهعنوان گزینهای سریع و کمهزینه انتخاب کند، بخشی از سفرهای خودرویی حذف خواهد شد. اثر جمعی همین تصمیمهای کوچک میتواند در مقیاس میلیونها سفر روزانه، بسیار قابل توجه باشد.
کاهش مصرف سوخت؛ دستاوردی که نباید نادیده گرفته شود
این سیاست از منظر انرژی نیز اهمیت دارد. ناترازی سوخت در کشور دیگر موضوعی محدود به صنعت نفت نیست و به یکی از مسائل اصلی اقتصاد ایران تبدیل شده است.
خودرو شخصی برای جابهجایی یک یا دو نفر، درمقایسه با حملونقل عمومی، مصرف سوخت بسیار بیشتری به ازای هر مسافر دارد. بنابراین انتقال بخشی از سفرهای روزانه از خودرو به مترو و اتوبوس، در صورت استفاده مناسب از ظرفیت ناوگان، میتواند به کاهش مصرف سوخت منجر شود.
این موضوع بهخصوص در تهران اهمیت بیشتری دارد؛ شهری که بخش قابل توجهی از مصرف سوخت و آلودگی هوای آن به تردد گسترده خودروها و موتورسیکلتها مربوط میشود.
از این منظر، هزینهای که برای حمایت از حملونقل عمومی پرداخت میشود، نباید فقط هزینه شهرداری برای ارائه یک خدمت رایگان تلقی شود. بخشی از این هزینه میتواند درواقع سرمایهگذاری برای کاهش هزینههای دیگر شهر باشد.
ترافیک؛ هزینهای که در قبض هیچکس دیده نمیشود
شهروندی که هر روز چند ساعت در ترافیک تهران میماند، فقط زمان خود را از دست نمیدهد؛ سوخت بیشتری مصرف میشود، خودرو بیشتر مستهلک میشود و بهرهوری نیروی کار کاهش پیدا میکند.
هزینه واقعی ترافیک بسیار بزرگتر از رقم بودجهای است که برای مدیریت آن اختصاص داده میشود. کاهش تعداد سفرهای خودرویی میتواند همزمان چند هزینه را کاهش دهد؛ از مصرف سوخت و استهلاک خودرو گرفته تا زمان تلفشده و فشار بر زیرساختهای شهری.
بههمین دلیل، هر سیاستی که بتواند حتی بخشی از سفرهای خودرویی را به حملونقل عمومی منتقل کند، باید با نگاه اقتصادی بلندمدت ارزیابی شود.
رایگانسازی بدون افزایش ظرفیت، نتیجه معکوس دارد
با این حال، یک نکته نباید فراموش شود. اگر رایگان شدن حملونقل عمومی باعث افزایش تعداد مسافران شود، اما تعداد اتوبوسها و واگنهای مترو افزایش پیدا نکند، کیفیت خدمات کاهش خواهد یافت.
شهروندی که در مترو با ازدحام شدید یا در ایستگاه با فاصله طولانی حرکت قطار مواجه است، حتی در صورت رایگان بودن سفر، ممکن است دوباره به سمت خودرو بازگردد.
بنابراین تداوم رایگانسازی باید با برنامهای برای افزایش ظرفیت حملونقل عمومی همراه باشد. نوسازی اتوبوسها، افزایش تعداد اتوبوسهای فعال، تامین واگنهای جدید، کاهش فاصله حرکت قطارها و بهبود کیفیت خدمات، بخش جداییناپذیر این سیاست است.
منابع حملونقل عمومی باید سرمایهگذاری تلقی شود
یکی از چالشهای اجرای این طرح، هزینه آن برای مدیریت شهری است. طبیعی است که رایگان کردن خدماتی که هزینه بهرهبرداری، تعمیر و نگهداری بالایی دارند، نیازمند منابع مالی پایدار است.
اما پرسش اینجاست که آیا باید حملونقل عمومی را تنها براساس درآمد حاصل از فروش بلیت سنجید؟
پاسخ نمیتواند مثبت باشد. مترو و اتوبوس بخشی از زیرساخت اقتصادی شهر هستند. هر سفر منتقلشده از خودرو به حملونقل عمومی میتواند به کاهش مصرف سوخت، کاهش ترافیک، کاهش آلودگی و افزایش بهرهوری شهر کمک کند. بنابراین منافع این سیستم بسیار بیشتر از درآمد مستقیم فروش بلیت است.
یک فرصت برای تغییر سیاست حملونقل تهران
تداوم رایگان بودن حملونقل عمومی میتواند فرصتی باشد تا تهران سیاست حملونقل خود را از یک رویکرد واکنشی به یک سیاست فعال تبدیل کند.
هدف نباید صرفا رایگان شدن مترو و اتوبوس باشد؛ هدف باید افزایش سهم حملونقل عمومی در سفرهای شهری باشد. برای رسیدن به این هدف، باید سه موضوع همزمان دنبال شود: کاهش هزینه سفر، افزایش کیفیت خدمات و توسعه ظرفیت ناوگان.
اگر این سه ضلع کنار یکدیگر قرار بگیرند، رایگانسازی میتواند از یک تصمیم موقت به ابزاری برای اصلاح الگوی سفر در پایتخت تبدیل شود.
تهران برای کاهش ترافیک، فقط به خیابان و بزرگراه بیشتر نیاز ندارد؛ به انتخاب جایگزین برای خودرو نیاز دارد. حملونقل عمومی رایگان میتواند این انتخاب را برای میلیونها سفر روزانه اقتصادیتر کند. در شرایطی که کشور همزمان با ناترازی سوخت، آلودگی هوا و افزایش هزینه زندگی مواجه است، حمایت از چنین سیاستی را باید نه صرفا هزینهای برای شهرداری، بلکه سرمایهگذاری برای کاهش هزینههای پنهان شهر و اقتصاد کشور دانست.
