بازار صادرات کامیون و کشنده‌های اروپایی به آسیا، دیگر صرفا عرصه فروش محصولات گران‌قیمت و برخوردار از فناوری پیشرفته نیست؛ بلکه به میدان رقابت بر سر هزینه تمام‌شده، مصرف سوخت، تامین قطعات، خدمات پس از فروش و توان سازندگان برای حضور بلندمدت در بازارهای مقصد تبدیل شده است. در شرایطی که بخش بزرگی از اقتصادهای آسیایی همچنان به حمل‌ونقل جاده‌ای وابسته‌اند، سازندگان اروپایی برای حفظ موقعیت خود باید علاوه‌بر کیفیت محصول، به مهم‌ترین دغدغه خریداران یعنی هزینه جابه‌جایی هر تن بار پاسخ دهند.
بررسی داده‌های تجارت جهانی نشان می‌دهد اتحادیه‌اروپا همچنان یکی از صادرکنندگان بزرگ کشنده‌های ویژه اتصال به نیمه‌یدک در جهان است. ارزش صادرات این محصولات در سال ۲۰۲۴ به حدود ۹.۵ میلیارددلار رسید و شمار کشنده‌های صادرشده از مرز ۱۷۸ هزار دستگاه عبور کرد. ترکیه، عربستان سعودی و امارات‌متحده‌عربی از مقصدهای مهم این صادرات بودند و ازبکستان نیز در میان بازارهای آسیایی جایگاه قابل توجهی داشت. این ارقام مربوط به کشنده‌هاست و نباید آن را معادل صادرات تمام انواع کامیون و خودروهای سنگین دانست.
این روند نشان می‌دهد بازار آسیا برای تولیدکنندگان اروپایی تنها یک مقصد مکمل نیست. رشد تجارت منطقه‌ای، توسعه مسیرهای ترانزیتی و نیاز به نوسازی ناوگان باری، ظرفیت مناسبی برای فروش خودروهای سنگین ایجاد کرده است؛ اما بهره‌برداری از این ظرفیت به شناخت تفاوت بازارها و تغییر شیوه رقابت وابسته است.
ترکیه؛ دروازه اتصال اروپا به شرق
ترکیه به‌دلیل موقعیت جغرافیایی و پیوندهای صنعتی و تجاری با اروپا، در تجارت خودروهای سنگین جایگاهی دوگانه دارد؛ این کشور هم بازار مصرف کشنده و کامیون است و هم یکی از حلقه‌های مهم ارتباطی میان اروپا، خاورمیانه و آسیای مرکزی به‌شمار می‌رود. آمار صادرات اتحادیه‌اروپا نشان می‌دهد در سال ۲۰۲۴ بیش از ۳۰ هزار کشنده به ترکیه صادر شده است؛ رقمی که این کشور را در صدر مقصدهای صادراتی اتحادیه‌اروپا برای این گروه از خودروها قرار می‌دهد.
اهمیت ترکیه فقط به حجم خرید محدود نمی‌شود. حضور شرکت‌های حمل‌ونقل بین‌المللی، ارتباط با بازارهای همسایه و نیاز به خودروهایی با قابلیت پیمایش طولانی، زمینه رقابت سازندگان مختلف را فراهم کرده است. در چنین بازاری، خرید کامیون یا کشنده تصمیمی کوتاه‌مدت نیست؛ ناوگان‌دار باید هزینه سوخت، تعمیرات، تامین قطعات و زمان توقف خودرو را در طول چند سال محاسبه کند.
از این منظر، مزیت یک کشنده اروپایی زمانی تثبیت می‌شود که فناوری و کیفیت ساخت آن به کاهش هزینه بهره‌برداری منجر شود. اگر قیمت اولیه بالا باشد اما شبکه خدمات گسترده، مصرف مناسب و دوام فنی بتواند هزینه‌های بعدی را کاهش دهد، خریدار همچنان برای محصول اروپایی توجیه اقتصادی خواهد داشت. در مقابل، هرگونه ضعف در خدمات یا افزایش هزینه قطعات، می‌تواند این برتری را تحت فشار قرار دهد.
رقابت چین با سازندگان اروپایی دیگر به خودروهای سواری یا کامیون‌های ارزان‌قیمت محدود نیست. شرکت‌های چینی در سال‌های اخیر ظرفیت تولید خود را افزایش داده‌اند و در حوزه کامیون‌های سنگین برقی نیز به دنبال توسعه صادرات هستند
عربستان و خلیج‌فارس؛ اهمیت توان فنی و خدمات
عربستان سعودی و دیگر بازارهای حاشیه خلیج‌فارس از مقصدهای مهم کشنده‌های اروپایی هستند. جابه‌جایی کالا میان بنادر، مراکز صنعتی، مناطق تجاری و شهرهای دور از یکدیگر، نیاز به خودروهای باری قابل اتکا را افزایش می‌دهد. در این بازارها، قدرت موتور، عملکرد در دمای بالا، توان حمل بار و دسترسی به خدمات تخصصی از معیارهای مهم انتخاب خودرو به‌شمار می‌روند.
اتحادیه‌اروپا در سال ۲۰۲۴ بیش از ۱۰ هزار کشنده به عربستان سعودی صادر کرد. امارات‌متحده‌عربی نیز با واردات بیش از ۱۱ هزار دستگاه از این گروه، در میان مقصدهای قابل توجه قرار داشت.
با این حال، بازار کشورهای ثروتمند منطقه نیز از فشار هزینه‌ها مصون نیست. افزایش بهای سوخت، هزینه نگهداری و مخارج تامین مالی می‌تواند تصمیم شرکت‌ها برای نوسازی ناوگان را تغییر دهد. در نتیجه، سازندگان اروپایی ناچارند علاوه‌بر عرضه محصول باکیفیت، خدمات تعمیر و نگهداری و تامین قطعات را نیز به بخشی از پیشنهاد تجاری خود تبدیل کنند.
آسیای مرکزی؛ میدان رقابت مستقیم اروپا و چین
آسیای مرکزی از بازارهایی است که رقابت در آن را نمی‌توان تنها بر پایه کیفیت یا قیمت اولیه توضیح داد. فاصله‌های طولانی، شرایط متفاوت جاده‌ای، هزینه تامین قطعات و توان مالی شرکت‌های حمل‌ونقل، در انتخاب نوع خودرو اثرگذار است. ازبکستان نمونه روشنی از این رقابت است؛ در سال ۲۰۲۴ اتحادیه‌اروپا حدود 4 هزار و ۸۰۰ کشنده به این کشور صادر کرد؛ درحالی که صادرات چین به ازبکستان در همین گروه کالایی حدود 2 هزار و ۴۰۰ دستگاه بود. ارزش صادرات اتحادیه‌اروپا نیز اندکی بیش از ۱۰۶ میلیون‌دلار و ارزش صادرات چین حدود ۹۱ میلیون‌دلار ثبت شد.
این ارقام نشان می‌دهد اروپا همچنان در این بازار جایگاه رقابتی دارد، اما چین نیز به بازیگری جدی تبدیل شده است. از سوی دیگر، داده‌های تجارت به‌تنهایی کیفیت، سودآوری یا سهم نهایی هر سازنده از ناوگان فعال را نشان نمی‌دهند؛ با این حال، می‌توان از آن‌ها برای شناخت مسیرهای تجاری و شدت رقابت استفاده کرد.
برای بازارهایی مانند آسیای مرکزی، محصولی موفق‌تر خواهد بود که علاوه‌بر قیمت مناسب، با شرایط بهره‌برداری منطقه سازگار باشد. توان تامین قطعه در شهرهای دور از مراکز اصلی، سرعت تعمیر و دسترسی به تعمیرکار آموزش‌دیده می‌تواند در انتخاب میان دو محصول با مشخصات فنی نزدیک، عامل تعیین‌کننده باشد.
رقیب چینی؛ فشار بر مزیت سنتی اروپا
رقابت چین با سازندگان اروپایی دیگر به خودروهای سواری یا کامیون‌های ارزان‌قیمت محدود نیست. شرکت‌های چینی در سال‌های اخیر ظرفیت تولید خود را افزایش داده‌اند و در حوزه کامیون‌های سنگین برقی نیز به‌دنبال توسعه صادرات هستند. مزیت آن‌ها از ترکیب تولید انبوه، زنجیره تامین گسترده، هزینه تولید رقابتی و عرضه محصول متناسب با نیاز بازارهای مختلف ناشی می‌شود.
گزارش «رویترز» در مردادماه امسال نشان داد افزایش بهای سوخت در پی اختلال در عرضه نفت منطقه، توجه برخی شرکت‌های حمل‌ونقل آسیایی را به کامیون‌های برقی چینی بیشتر کرده است. بر اساس این گزارش، صادرات کامیون‌های سنگین برقی چین در چهار ماه پس از آغاز درگیری‌های منطقه‌ای بیش از دو برابر شد؛ صادرات به‌جنوب آسیا بیش از پنج برابر و به‌جنوب شرق آسیا نزدیک به سه برابر افزایش یافت. این رشد در شرایطی رخ داد که افزایش هزینه گازوئیل، محاسبات اقتصادی شرکت‌های حمل‌ونقل را تغییر داده بود.
البته این تحول به‌معنای کنار رفتن سریع کامیون‌های دیزلی یا پایان برتری سازندگان اروپایی نیست. کامیون برقی همچنان به سرمایه‌گذاری اولیه بالا، زیرساخت شارژ مناسب و برنامه‌ریزی دقیق برای پیمایش روزانه نیاز دارد. در مسیرهای طولانی و مناطقی که شبکه شارژ محدود است، کامیون دیزلی کم‌مصرف همچنان گزینه‌ای کاربردی به‌شمار می‌رود. بنابراین، مسیر گذار به حمل‌ونقل برقی در همه بازارهای آسیایی یکسان نخواهد بود.
برقی‌سازی؛ فرصت تازه یا هزینه جدید؟
برقی‌سازی حمل‌ونقل سنگین، یکی از تغییرات مهم صنعت‌خودرو است؛ اما سرعت آن در اروپا و آسیا متفاوت است. در اتحادیه‌اروپا نیز کامیون‌های بدون آلایندگی مستقیم هنوز سهم کوچکی از کل فروش خودروهای سنگین را تشکیل می‌دهند. براساس داده‌های منتشرشده از پژوهش‌های بازار، در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ از حدود ۱۴۶ هزار کامیون سنگین بالای ۱۲ تن فروخته‌شده در اتحادیه‌اروپا، نزدیک به 3 هزار و ۴۰۰ دستگاه بدون آلایندگی مستقیم بودند. سهم این خودروها حدود ۲.۳ درصد گزارش شد.
این آمار از یک سو نشان می‌دهد فناوری برقی در حال گسترش است و از سوی دیگر یادآور می‌شود که کامیون‌های متعارف همچنان بخش اصلی بازار را در اختیار دارند. برای صادرکنندگان اروپایی، مساله فقط تولید کامیون برقی نیست؛ آن‌ها باید بتوانند محصولی متناسب با زیرساخت، هزینه انرژی و الگوی حمل بار در کشور مقصد عرضه کنند.
در برخی بازارها، فروش کامیون دیزلی کم‌مصرف و ارائه خدمات مناسب همچنان راهبرد اصلی خواهد بود. در بازارهای دیگر که هزینه سوخت بالا و مسیرهای کاری مشخص‌تر است، کامیون برقی می‌تواند توجیه اقتصادی پیدا کند. بنابراین، موفقیت صادراتی به توانایی سازنده در ارائه سبد متنوع محصولات وابسته است، نه تمرکز انحصاری بر یک فناوری.
صادرات دیگر فقط فروش خودرو نیست
تحولات بازار نشان می‌دهد مدل سنتی صادرات، یعنی ارسال خودرو و واگذاری ادامه کار به واردکننده محلی، برای حفظ سهم بازار کافی نیست. خریدار خودروهای سنگین به مجموعه‌ای از خدمات نیاز دارد که از زمان تحویل آغاز می‌شود و تا پایان عمر کاری خودرو ادامه می‌یابد. تامین قطعات مصرفی و تخصصی، آموزش راننده، نگهداری پیشگیرانه، دسترسی به تعمیرگاه و کاهش زمان خواب ناوگان، همگی بر هزینه واقعی حمل بار اثر می‌گذارند.
سازندگان اروپایی برای رقابت با چین باید این خدمات را به بخشی از راهبرد صادراتی خود تبدیل کنند. ایجاد شبکه تعمیرگاهی منطقه‌ای، همکاری با شرکت‌های حمل‌ونقل، تامین مطمئن قطعات و عرضه محصولات متناسب با شرایط آب‌وهوایی و جاده‌ای، می‌تواند مزیتی ایجاد کند که صرفا با کاهش قیمت از سوی رقبا از بین نرود.
درعین حال، شرکت‌های حمل‌ونقل آسیایی نیز بیش از گذشته به هزینه کل مالکیت توجه می‌کنند. قیمت خرید تنها یکی از اجزای تصمیم است؛ مصرف سوخت، هزینه تعمیرات، افت ارزش خودرو و زمان توقف در تعمیرگاه، درنهایت مشخص می‌کند کدام کشنده برای فعالیت اقتصادی مناسب‌تر است.
حفظ سهم بازار با بازنگری در راهبرد صادرات
آمار صادرات کشنده‌های اروپایی نشان می‌دهد آسیا همچنان یکی از بازارهای مهم این صنعت است؛ اما استمرار این موقعیت به شرایط گذشته تضمین نمی‌شود. رشد توان تولیدکنندگان چینی، تغییر هزینه انرژی، توسعه فناوری‌های برقی و تفاوت نیاز بازارهای مقصد، قواعد رقابت را دگرگون کرده است.
اروپا همچنان از سرمایه فنی، سابقه صنعتی و شبکه خدمات برخوردار است؛ اما برای حفظ مزیت خود باید این توانمندی‌ها را به ارزش اقتصادی ملموس برای مشتری تبدیل کند. در بازاری که شرکت‌های حمل‌ونقل با حاشیه‌سود محدود و هزینه‌های متغیر روبه‌رو هستند، کیفیت به‌تنهایی کافی نیست؛ کیفیت باید به مصرف کمتر، خرابی کمتر و حمل بار مطمئن‌تر منجر شود.
درنهایت، آینده صادرات کامیون و کشنده به آسیا صرفا به اعتبار نام سازنده و به قیمت فروش وابسته نیست؛ بر این اساس تولیدکننده‌ای موفق‌تر خواهد بود که بتواند متناسب با توان مالی و نیاز فنی بازار مقصد، محصول عرضه کند و در تمام عمر کاری خودرو پشتیبانی قابل اتکایی ارائه دهد. این همان نقطه‌ای است که رقابت میان اروپا و چین از فروش یک دستگاه خودرو فراتر می‌رود و به رقابت بر سر بهره‌وری کل زنجیره حمل‌ونقل تبدیل می‌شود.
