توسعه حملونقل عمومی در بسیاری از کشورهای جهان، دیگر صرفا به معنای افزایش تعداد اتوبوسها یا جایگزینی خودروهای فرسوده نیست. دولتها به تدریج به این نتیجه رسیدهاند که بدون سرمایهگذاری مستمر در ناوگان اتوبوسرانی، زیرساختهای پشتیبان، سامانههای مدیریت هوشمند و فناوریهای کمآلاینده، کنترل ترافیک شهری و کاهش هزینههای جابهجایی شهروندان امکانپذیر نخواهد بود.
در چنین شرایطی، اتوبوس به یکی از مهمترین محورهای سیاستگزاری حملونقل شهری تبدیل شده است؛ وسیلهای که درمقایسه با توسعه خطوط مترو و قطار شهری، در بسیاری از شهرها امکان افزایش ظرفیت جابهجایی مسافر را با هزینه و زمان اجرایی کمتری فراهم میکند.
بررسی تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد چین در زمینه توسعه و برقیسازی ناوگان اتوبوسرانی جایگاه نخست جهان را در اختیار دارد. با این حال، اگر معیار مقایسه صرفا مجموع بودجه اختصاصیافته به خرید اتوبوس باشد، نمیتوان بدون یک نظام آماری یکسان و قابل مقایسه، رتبهبندی قطعی ارائه کرد. آنچه جایگاه چین را متمایز میکند، ترکیب سرمایهگذاری صنعتی، حمایت دولتی، تولید انبوه، توسعه زیرساخت و اجرای برنامههای گسترده جایگزینی ناوگان است.
در کنار چین، هند نیز با اختصاص منابع مالی قابل توجه به توسعه اتوبوسهای برقی، به یکی از بازیگران مهم این حوزه تبدیل شده است.
چین؛ پیشتاز تحول در ناوگان اتوبوسرانی
براساس گزارش سال ۲۰۲۶ آژانس بینالمللی انرژی، فروش جهانی اتوبوسهای برقی در سال ۲۰۲۵ به نزدیک ۷۰ هزار دستگاه رسید که در مقایسه با سال قبل حدود ۱۲ درصد افزایش را نشان میدهد. در این میان، چین با سهمی نزدیک به ۶۰ درصد از فروش جهانی، همچنان بزرگترین بازار اتوبوسهای برقی جهان محسوب میشود. این سهم در سال ۲۰۱۸ تقریبا به ۱۰۰ درصد نزدیک بود؛ اما با ورود تدریجی کشورهای دیگر به این بازار، سهم چین کاهش یافته است.
اهمیت عملکرد چین زمانی بیشتر مشخص میشود که بدانیم بیش از ۶۰ درصد کل فروش اتوبوس در این کشور بهخودروهای برقی اختصاص دارد و در بخش اتوبوسهای شهری، سهم خودروهای برقی به نزدیک ۱۰۰ درصد رسیده است. این ارقام نشان میدهد برقیسازی در چین از مرحله اجرای طرحهای آزمایشی عبور کرده و به بخش مهمی از ساختار حملونقل عمومی شهرهای بزرگ تبدیل شده است.
چین برای دستیابی به چنین جایگاهی، تنها به خرید اتوبوسهای برقی متکی نبوده است. سیاستهای صنعتی این کشور از یک سو به افزایش ظرفیت تولید داخلی و کاهش هزینه ساخت باتری و اتوبوس کمک کرده و از سوی دیگر، تقاضای پایدار شرکتهای حملونقل شهری را برای تولیدکنندگان فراهم آورده است. درواقع، توسعه ناوگان عمومی و تقویت صنعت خودروهای تجاری برقی در این کشور بهصورت همزمان دنبال شده است.
یکی از نمونههای شناختهشده این تحول، شهر شنژن است که در سال ۲۰۱۷ ناوگان بیش از ۱۶ هزار دستگاهی اتوبوس شهری خود را بهطور کامل برقی کرد. اجرای چنین پروژهای نشان داد که برقیسازی ناوگان بزرگ شهری در صورت تأمین منابع مالی، برنامهریزی عملیاتی و توسعه زیرساخت شارژ امکانپذیر است.
البته مزیت چین تنها به تعداد اتوبوسهای برقی محدود نمیشود. شکلگیری زنجیرهتأمین باتری، توسعه شرکتهای سازنده اتوبوس، افزایش مقیاس تولید و امکان صادرات محصولات به بازارهای دیگر، از جمله دستاوردهایی است که این کشور از سرمایهگذاری در حملونقل عمومی بهدست آورده است. به این ترتیب، سیاست توسعه ناوگان اتوبوسرانی علاوهبر کاهش آلودگی شهری، به ابزاری برای تقویت صنایع داخلی نیز تبدیل شده است.
هند؛ برنامه ۶.۲ میلیارد دلاری برای توسعه اتوبوسرانی
در میان کشورهای در حال توسعه، هند یکی از جدیترین برنامههای سرمایهگذاری در حوزه اتوبوسرانی را دنبال میکند. دولت این کشور در قالب طرح PM-eBus Sewa، برنامه استقرار ۱۰ هزار دستگاه اتوبوس برقی را در شهرهای مختلف تدوین کرده است. هزینه برآوردشده این برنامه حدود ۵۷۶.۱۳ میلیارد روپیه، معادل تقریبی ۶.۲۳ میلیارددلار اعلام شده است.
نکته مهم در ساختار این برنامه، استفاده از مشارکت عمومی و خصوصی برای تأمین و بهرهبرداری از ناوگان است. دولت هند تلاش کرده است با ایجاد سازوکارهای حمایتی و تأمین بخشی از هزینههای زیرساختی و عملیاتی، زمینه ورود شرکتهای خصوصی به بازار حملونقل عمومی را فراهم کند. این رویکرد میتواند فشار مستقیم تأمین مالی خرید اتوبوس را از دوش شهرداریها و شرکتهای دولتی کاهش دهد.
کشورهای اروپایی از نظر سرعت برقیسازی عملکرد یکسانی ندارند. در سال ۲۰۲۵ بیش از ۶۰ درصد اتوبوسهای جدید فروختهشده در نروژ برقی بودند. این سهم در بریتانیا حدود ۳۰ درصد و در آلمان بیش از ۲۵ درصد گزارش شده است
براساس اطلاعات رسمی منتشرشده در سامانه طرح PM-eBus Sewaتا ۱۳ اکتبر ۲۰۲۶ برای ۱۰ هزار اتوبوس در ۱۱۵ شهر و ۲۶ ایالت و منطقه اداری مجوز و برنامه استقرار در نظر گرفته شده بود. با این حال، در همان تاریخ بیش از هزار دستگاه اتوبوس در ناوگان عملیاتی قرار گرفته بودند و خدمات آنها در ۲۸ شهر آغاز شده بود. این تفاوت میان هدف برنامه و تعداد اتوبوسهای واردشده به چرخه بهرهبرداری نشان میدهد اجرای چنین پروژههایی به زمان، آمادهسازی پایانهها، تامین برق و انعقاد قراردادهای بهرهبرداری نیاز دارد.
هند از این طریق بهدنبال آن است که علاوهبر کاهش آلایندگی، دسترسی شهرهای فاقد خدمات منظم اتوبوسرانی به حملونقل عمومی را نیز افزایش دهد. بنابراین هدف این برنامه فقط جایگزینی اتوبوسهای دیزلی نیست، بلکه توسعه خدمات پایه حملونقل شهری نیز در آن اهمیت دارد.
اروپا؛ سرمایهگذاری با تمرکز بر استانداردهای زیستمحیطی
اروپا نیز پس از چین، دومین بازار بزرگ اتوبوسهای برقی جهان بهشمار میرود. براساس گزارش آژانس بینالمللی انرژی، فروش اتوبوسهای برقی در این منطقه طی سال ۲۰۲۵ از ۱۲ هزار دستگاه فراتر رفت که در مقایسه با سال ۲۰۲۴ حدود ۲۸ درصد رشد داشته است. سهم اتوبوسهای برقی از فروش اتوبوسهای جدید در اروپا نیز از ۱۲ درصد عبور کرد.
در اتحادیه اروپا، سهم اتوبوسهای شهری تمامبرقی از فروش اتوبوسهای جدید شهری به بیش از ۵۵ درصد رسیده است. این رقم نشان میدهد سیاستهای زیستمحیطی و الزامهای قانونی در حال تغییر ساختار خرید ناوگان شهری هستند.
کشورهای اروپایی البته از نظر سرعت برقیسازی عملکرد یکسانی ندارند. در سال ۲۰۲۵ بیش از ۶۰ درصد اتوبوسهای جدید فروختهشده در نروژ برقی بودند. این سهم در بریتانیا حدود ۳۰ درصد و در آلمان بیش از ۲۵ درصد گزارش شده است. در بریتانیا نیز برنامه منطقهای اتوبوسهای بدون آلایندگی، در دو مرحله طی سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ از استقرار نزدیک به ۲ هزار و 300 دستگاه اتوبوس برقی حمایت کرده است.
در این الگو، تأمین مالی تنها از طریق بودجه مستقیم دولت انجام نمیشود و تسهیلات بانکی، حمایت نهادهای مالی اروپایی، قراردادهای بلندمدت بهرهبرداری و مشارکت شرکتهای حملونقل نیز نقش دارند. برای نمونه، بانک سرمایهگذاری اروپا و بانک توسعه شورای اروپا در اکتبر ۲۰۲۶ درمجموع ۱۱۰ میلیونیورو تسهیلات برای استقرار حداکثر ۱۶۰ اتوبوس بدون آلایندگی و زیرساخت شارژ در شهر ویلنیوس لیتوانی اختصاص دادند. این نمونه نشان میدهد تأمین مالی بینالمللی نیز میتواند در نوسازی ناوگان عمومی نقش موثری داشته باشد.
برزیل؛ پیوند نوسازی ناوگان با تولید داخلی
برزیل نیز از جمله کشورهایی است که توسعه حملونقل عمومی را در قالب برنامههای ملی سرمایهگذاری دنبال میکند. دولت این کشور در چارچوب برنامه نوو پاک، حدود ۱۰.۶ میلیارد رئال برای نوسازی ناوگان حملونقل عمومی اختصاص داده است. این منابع از محل صندوقهای مالی و اعتباری مختلف، از جمله منابع تحت مدیریت بانک توسعه برزیل تأمین میشوند.
برنامه اعلامشده شامل تأمین مالی خرید ۲ هزار و 296 دستگاه اتوبوس برقی، ۳ هزار و 15 دستگاه اتوبوس با استاندارد آلایندگی یورو ۶ و ۳۹ وسیلهنقلیه ریلی است و ۶۱ شهر در 7 ایالت را پوشش میدهد. نکته قابل توجه در این برنامه، پیوند میان خرید ناوگان و تقویت تولید داخلی است؛ به این معنا که دولت علاوهبر نوسازی ناوگان، به دنبال ایجاد تقاضا برای صنعت اتوبوسسازی کشور نیز هست. این سیاست از نظر صنعتی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا خرید اتوبوس بدون توجه به ظرفیت تولید، خدمات پس از فروش، تامین قطعات و تعمیر و نگهداری میتواند در بلندمدت هزینههای بهرهبرداری را افزایش دهد. بههمین دلیل، برزیل تلاش کرده است بخشی از سیاست حملونقل عمومی را با اهداف توسعه صنعتی هماهنگ کند.
سرمایهگذاری در اتوبوس فقط خرید خودرو نیست
مقایسه تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد موفقیت در توسعه ناوگان اتوبوسرانی به میزان بودجه خرید خودرو محدود نمیشود. اتوبوس برقی بدون پایانه مجهز، ظرفیت اتصال به شبکه برق، ایستگاه شارژ و برنامه مدیریت مصرف انرژی نمیتواند خدمات پایدار ارائه دهد. همچنین تأمین قطعات، آموزش نیروی انسانی، قراردادهای تعمیر و نگهداری و نظام تأمین مالی بهرهبرداری از عواملی هستند که در موفقیت پروژهها نقش تعیینکننده دارند.
از سوی دیگر، برقیسازی نباید تنها گزینه سیاستگزاری باشد. در کشورهایی که زیرساخت برق یا توان مالی کافی برای خرید اتوبوس برقی وجود ندارد، نوسازی ناوگان دیزلی با استانداردهای آلایندگی بالاتر، توسعه اتوبوسهای گازسوز و بهبود بهرهوری ناوگان نیز میتواند بخشی از راهحل باشد. آنچه اهمیت دارد، تدوین برنامهای مرحلهبندی شده و متناسب با توان اقتصادی و زیرساختی کشور است.
