در چنین شرایطی، این پرسش مطرح است که آیا افزایش قیمت کارخانهای میتواند راهکاری برای خروج خودروسازان از زیان انباشته باشد یا مشکلات صنعت خودرو ریشه در ساختار اقتصادی، مدیریتی و سیاستگزاری دارد؟ رادمهر مرتضوی، کارشناس اقتصادی با اشاره به اینکه مشکلات صنعتخودرو را نمیتوان صرفا به افزایش هزینههای تولید یا قیمتگذاری دستوری محدود کرد، معتقد است تداوم افت تولید، افزایش هزینههای مالی و کاهش قدرت خرید مصرفکنندگان، نشانههای بر هم خوردن تعادل اقتصادی در این صنعت است. بهگفته وی، افزایش قیمت محصولات اگر با اصلاح ساختار هزینه، ارتقای بهرهوری و تغییر شیوه حکمرانی اقتصادی در خودروسازی همراه نباشد، نهتنها به حل ریشهای مشکلات منجر نمیشود، بلکه میتواند رکود بازار را عمیقتر کند.
آمارهای منتشرشده از کاهش تولید خودروسازان حکایت دارد. این افت تولید را باید نتیجه مشکلات مقطعی مانند کمبود قطعه و محدودیتهای ارزی دانست یا صنعتخودرو با بحران عمیقتری در ساختار اقتصادی خود مواجه شده است؟
کاهش تولید در صنعتخودرو را نمیتوان صرفا با یک عامل توضیح داد. محدودیتهای ارزی، دشواری واردات مواداولیه و قطعات، نوسانات نرخ ارز و مشکلات تامین مالی، هرکدام بخشی از فشار واردشده بر خودروسازان را توضیح میدهند؛ اما مساله اصلی، انباشت مشکلات ساختاری در این صنعت است. صنعتخودرو طی سالهای گذشته در شرایطی فعالیت کرده که از یک طرف با مداخلات گسترده در قیمتگذاری و تصمیمگیریهای اقتصادی مواجه بوده و از طرف دیگر، امکان برنامهریزی بلندمدت و دسترسی پایدار بهمنابع مالی و فناوری را نداشته است. نتیجه چنین شرایطی، کاهش انعطافپذیری بنگاهها در برابر شوکهای اقتصادی است. بههمین دلیل، هرگونه محدودیت در تامین ارز یا قطعات میتواند به سرعت خود را در تیراژ تولید نشان دهد. نکته مهم این است که کاهش تولید صرفا یک شاخص صنعتی نیست؛ این اتفاق بر اشتغال، فعالیت قطعهسازان، درآمدهای مالیاتی و حتی بازار خدمات پس از فروش نیز اثر میگذارد. بنابراین باید کاهش تولید را نشانهای از اختلال در زنجیره اقتصادی صنعتخودرو دانست، نه صرفا یک مشکل اجرایی در خطوط مونتاژ.
خودروسازان افزایش هزینه مواداولیه، دستمزد، انرژی و نرخ ارز را دلیل درخواست افزایش قیمت محصولات عنوان میکنند. آیا افزایش قیمت خودرو میتواند راهکار پایداری برای جبران زیان انباشته باشد؟
افزایش قیمت در شرایط تورمی ممکن است بخشی از فشار هزینهای واردشده به خودروسازان را جبران کند؛ اما نباید آن را با اصلاح اقتصادی بنگاه اشتباه گرفت. اگر ساختار هزینهای شرکتها اصلاح نشود و بهرهوری افزایش پیدا نکند، افزایش قیمت تنها در یک مقطع زمانی به بهبود درآمد اسمی منجر خواهد شد و با دور جدیدی از افزایش هزینهها، مساله دوباره تکرار میشود. در واقع، خودروساز نمیتواند تمام ناکارآمدیهای موجود در ساختار تولید و مدیریت خود را از طریق افزایش قیمت به مصرفکننده منتقل کند. در یک اقتصاد رقابتی، بنگاه برای حفظ بازار ناچار است هزینههای خود را کنترل کند، کیفیت را ارتقا دهد و متناسب با قدرت خرید مشتری محصول عرضه کند. اما هنگامی که رقابت محدود باشد و بازار از سازوکارهای موثر تنظیم قیمت برخوردار نباشد، انگیزه کاهش هزینه و افزایش بهرهوری نیز تضعیف میشود. بنابراین، اصلاح قیمتگذاری باید در کنار شفافسازی صورتهای مالی، کاهش هزینههای غیرمولد، اصلاح ساختار تامین مالی و افزایش بهرهوری دنبال شود. در غیر این صورت، افزایش قیمت ممکن است تنها زیان را از ترازنامه خودروساز به سبد هزینه خانوار منتقل کند، بدون آنکه مساله اصلی حل شود.
در شرایطی که قدرت خرید خانوارها بهشدت تحتتاثیر تورم قرار گرفته است، افزایش قیمت کارخانهای خودرو چه پیامدهایی برای تقاضای موثر، رکود معاملات و آینده بازار خواهد داشت؟
بازار خودرو را نمیتوان مستقل از وضعیت عمومی اقتصاد و درآمد خانوارها تحلیل کرد. تقاضای موثر زمانی شکل میگیرد که مصرفکننده علاوهبر نیاز به خرید، توان مالی لازم برای پرداخت قیمت محصول را نیز داشته باشد. در شرایطی که هزینه مسکن، خوراک، درمان و سایر نیازهای ضروری سهم بیشتری از درآمد خانوار را به خود اختصاص داده، طبیعی است که خرید خودرو برای بخش بزرگی از جامعه به اولویت پایینتری تبدیل شود. افزایش قیمت خودرو در چنین شرایطی میتواند فاصله میان قیمت محصولات و توان خرید مصرفکنندگان را بیشتر کند. پیامد این وضعیت، کاهش تقاضای واقعی و تشدید رکود معاملاتی است. البته ممکن است بخشی از تقاضا همچنان با انگیزه سرمایهگذاری و حفظ ارزش دارایی در بازار باقی بماند، اما این نوع تقاضا با نیاز مصرفی جامعه تفاوت دارد و نمیتواند مبنای پایداری برای تولید صنعتی باشد. از سوی دیگر، وقتی بازار با کاهش قدرت خرید مواجه است، خودروساز نیز برای فروش محصولات خود با محدودیت بیشتری روبهرو میشود. درنتیجه، افزایش قیمت بدون توجه به ظرفیت تقاضای بازار میتواند به چرخهای معیوب منجر شود؛ چرخهای که در آن هزینه تولید افزایش پیدا میکند، قیمت محصول بالا میرود، تقاضای واقعی کاهش مییابد و فشار مالی بر بنگاهها ادامه پیدا میکند.
آیا میان ساختار هزینهای خودروسازان ایرانی و قیمت تمامشده محصولات تناسب اقتصادی وجود دارد؟ سهم ناکارآمدی مدیریتی، هزینههای مالی و بهرهوری پایین در شکلگیری قیمت نهایی خودرو چقدر است؟
برای پاسخ دقیق به این پرسش باید میان هزینههای اجتنابناپذیر تولید و هزینههایی که ناشی از ناکارآمدی ساختار بنگاه هستند، تفکیک قائل شد. بخشی از افزایش قیمت تمامشده خودرو نتیجه شرایط عمومی اقتصاد است؛ از جمله تورم، افزایش نرخ ارز، رشد دستمزدها و افزایش بهای مواداولیه. این عوامل خارج از کنترل مستقیم خودروساز قرار دارند، اما تمام هزینههای تولید را نمیتوان به این متغیرها نسبت داد. ساختار مدیریتی، بهرهوری نیروی انسانی، نحوه خرید مواداولیه، مدیریت موجودی انبار، هزینههای مالی و شیوه اداره شرکتهای زیرمجموعه نیز در قیمت تمامشده نقش دارند. درصورتی که این بخشها بهصورت شفاف بررسی نشوند، مشخص نخواهد شد چه میزان از افزایش هزینهها واقعا ناشی از شرایط اقتصادی و چه میزان حاصل ضعف مدیریت و ناکارآمدی داخلی است. یکی از مشکلات مهم، نبود شفافیت کافی در ارزیابی عملکرد اقتصادی بنگاههاست. زمانی که خودروسازان بهطور مستمر خواهان اصلاح قیمت هستند، باید در مقابل، اطلاعات روشنی درباره ساختار هزینه، بهرهوری، میزان اتلاف منابع و عملکرد مدیریتی خود ارائه کنند. اصلاح صنعتخودرو بدون پاسخگویی اقتصادی و ارزیابی مستمر عملکرد مدیران امکانپذیر نیست. هرچند، قیمت رقابتی زمانی شکل میگیرد که بنگاه بتواند با استفاده از فناوری مناسب، مدیریت کارآمد و بهرهوری بالاتر، محصولی با کیفیت قابل قبول و هزینه منطقی تولید کند. صرف افزایش قیمت، جایگزین این الزامات نخواهد شد.
