صنعتی که شاید بیش از هر بخش اقتصادی دیگری آثار مستقیم تحریم و رفع تحریم را تجربه کرده و کارنامه آن به خوبی نشان میدهد که مناسبات سیاسی و بینالمللی چگونه میتواند مسیر تولید را تغییر دهد.
بر اساس مفاد تفاهمنامه ایران و آمریکا، طی یک دوره ۶۰ روزه از اعمال تحریمهای جدید خودداری خواهد شد و در صورت دستیابی به توافق نهایی، تحریمهای اولیه و ثانویه آمریکا، همچنین محدودیتهای اتحادیهاروپا و قطعنامههای شورای امنیت سازمان ملل لغو خواهند شد. هرچند هنوز جزئیات اجرایی توافق نهایی مشخص نیست، اما تجربه برجام نشان میدهد که رفع محدودیتهای بینالمللی میتواند نقطه عطفی برای صنعت خودرو کشور باشد.
نگاهی به آمارهای تولید خودرو در دهه گذشته نشان میدهد که این صنعت در سالهای پیش از برجام و بهواسطه تحریمهای غرب، در یکی از دشوارترین مقاطع خود قرار داشت. تحریمهای بینالمللی که از سال ۱۳۹۱ بهطور مستقیم صنعتخودرو را هدف قرار دادند، موجب خروج شرکای خارجی، اختلال در تامین قطعات و کاهش شدید تیراژ شدند. نتیجه این شرایط سقوط تولید خودروهای سواری به پایینترین سطوح خود در سالهای ابتدایی دهه ۹۰ بود. در چنین شرایطی، توافق هستهای و اجرای برجام در سال ۱۳۹۴ نقطه عطفی برای صنعتخودرو بهشمار میرفت. با رفع بخش مهمی از محدودیتهای بینالمللی، مسیر همکاری خودروسازان ایرانی با شرکای خارجی بار دیگر هموار شد. شرکتهای اروپایی که پیشتر بازار ایران را ترک کرده بودند، مذاکرات جدیدی را آغاز کردند و برخی قراردادهای مشترک به امضا رسید.
در آن مقطع، صنعتخودرو نه تنها به منابع مالی و کانالهای بانکی دسترسی بیشتری پیدا کرد، بلکه امکان تامین قطعات و فناوری نیز تسهیل شد. نتیجه این تحولات در آمارهای تولید به روشنی قابل مشاهده است. تولید خودروهای سواری که در سالهای پیش از برجام به شدت افت کرده بود، در فاصله کوتاهی روندی صعودی به خود گرفت و در نهایت از مرز یکمیلیون و ۴۰۰ هزار دستگاه عبور کرد؛ رقمی که در دو دهه اخیر کمسابقه بود. درواقع برجام برای صنعتخودرو صرفا یک توافق سیاسی نبود، بلکه به منزله باز شدن دریچهای به سمت زنجیره جهانی تامین محسوب میشد. بسیاری از قطعاتی که پیشتر با هزینههای بالا و مسیرهای پیچیده وارد کشور میشدند، از طریق کانالهای رسمی تامین شدند. همچنین خودروسازان امکان یافتند برنامههای توسعه محصول خود را با همکاری شرکای خارجی دنبال کنند.
از سوی دیگر، حضور دوباره خودروسازان خارجی فضای رقابتی تازهای را در بازار ایجاد کرد. قراردادهای مشترک با شرکتهای فرانسوی و مذاکرات با سایر برندهای جهانی امیدواریهایی را نسبت به ارتقای کیفیت محصولات داخلی، افزایش داخلیسازی و انتقال فناوری بهوجود آورد؛ اما این روند چندان پایدار نماند. خروج ایالاتمتحده آمریکا از برجام در سال ۹۷ و بازگشت تحریمها بار دیگر صنعتخودرو را در معرض محدودیتهای گسترده قرار داد. بسیاری از شرکتهای خارجی که پس از برجام وارد ایران شده بودند، فعالیت خود را متوقف کردند. کانالهای مالی محدود شد و تامین قطعات با دشواریهای فراوانی روبهرو شد.
پیامد این تحولات در آمار تولید کاملا مشهود بود. تنها یک سال پس از بازگشت تحریمها، تولید خودروهای سواری به بیش از ۶۰۰ هزار دستگاه سقوط کرد. بهبیان دیگر، صنعتی که در دوران اجرای برجام به رکورد تاریخی خود نزدیک شده بود، در مدت کوتاهی بخش بزرگی از ظرفیت تولیدی خود را از دست داد. این افت تنها به کاهش تیراژ محدود نبود. بازگشت تحریمها موجب شد پروژههای مشترک متوقف شوند، محصولات جدید از خطوط تولید کنار بروند و خودروسازان برای حفظ جریان تولید به سمت استفاده از پلتفرمها و فناوریهای قدیمیتر حرکت کنند. همچنین هزینه تامین قطعات افزایش یافت و بسیاری از سرمایهگذاریهای پیشبینیشده به مرحله اجرا نرسید.
تجربه برجام از این منظر اهمیت دارد که نشان میدهد صنعتخودرو ایران بیش از آنکه با محدودیت ظرفیت تولید مواجه باشد، تحتتاثیر محیط کسبوکار و شرایط بینالمللی قرار دارد. هنگامی که دسترسی به منابع مالی و شبکه جهانی تامین فراهم میشود، امکان افزایش سریع تولید وجود دارد؛ اما در شرایط تحریم، حتی حفظ سطح تولید نیز به چالشی جدی تبدیل میشود.
ریزش مونتاژیها و وارداتیها در بازار خودرو
در آخرین روز هفته گذشته شاهد افت بهای ۷ تا ۴۵ میلیونتومانی محصولات سایپا و رشد بهای چشمگیر ۱۰ تا ۱۶۵ میلیونتومانی محصولات ایرانخودرو در بازار بودیم. جایی که شاهین اتومات پلاس (۱۴۰۵) با ۴۵ میلیونتومان کاهش ۲ میلیارد و ۴۵۰ میلیونتومان، پارس نوآ (۱۴۰۵) با ۴۰ میلیونتومان کاهش یکمیلیارد و ۹۰۵ میلیونتومان و ساینا S (۸۵ گانه) (۱۴۰۵) با ۳۰ میلیونتومان کاهش یکمیلیارد و ۱۷۰ میلیونتومان قیمتگذاری شدند. از طرفی تارا اتومات V۴ (۱۴۰۵) با ۱۶۵ میلیونتومان افزایش ۲ میلیارد و ۵۰۵ میلیونتومان، پژو ۲۰۷ موتور TU۳ (۸۵گانه) (۱۴۰۵) با ۱۵۵ میلیونتومان افزایش یکمیلیارد و ۶۵۵ میلیونتومان و سورن پلاس XU۷P (دریچهبرقی) (۱۴۰۵) با ۱۲۰ میلیونتومان افزایش یکمیلیارد و ۶۰۵ میلیونتومان اعلام قیمت شد.
همچنین خودروهای مونتاژی افت بهای ۵۰ تا ۲۰۰ میلیونتومان را تجربه کردند. جایی که اکستریم VX (۱۴۰۵) با ۲۰۰ میلیونتومان کاهش ۱۱ میلیارد و ۵۰۰ میلیونتومان، فونیکس FX پریمیوم FWD (۱۴۰۵) با ۲۰۰ میلیونتومان کاهش ۶ میلیاردتومان، چری آریزو ۵T اسپرت FL IE (۱۴۰۴) با ۱۰۰ میلیونتومان کاهش ۳ میلیارد و ۷۰۰ میلیونتومان، جک J۴ اتوماتیک (۱۴۰۵) با ۵۰ میلیونتومان کاهش ۲ میلیارد و ۴۵۰ میلیونتومان، بک X۳ پرو (۱۴۰۵) با ۵۰ میلیونتومان کاهش ۳ میلیاردتومان و کیامسی T۹ (۱۴۰۵) با ۵۰ میلیونتومان کاهش ۶ میلیارد و ۸۵۰ میلیونتومان ارزشگذاری شدند.
همچنین در میان خودروهای وارداتی نیز شاهد افت بهای ۵۰ تا یکمیلیارد و ۲۰۰ میلیونتومان بودیم. جایی که ارزش تویوتا پرادو ۲.۴ لیتر توربو (۲۰۲۶) با یکمیلیارد و ۲۰۰ میلیونتومان کاهش به ۴۴ میلیاردتومان، تویوتا لندکروز ۳.۴ لیتر توربو VXR (۲۰۲۶) با یکمیلیاردتومان کاهش به ۶۷ میلیاردتومان، بامو X۲ sDrive ۲۵i (۲۰۲۶) با ۵۰۰ میلیونتومان کاهش به ۱۶ میلیارد و ۲۰۰ میلیونتومان و آئودی Q۴ e-tron (۲۰۲۵) با ۴۰۰ میلیونتومان کاهش به ۹ میلیارد و ۶۰۰ میلیونتومان رسید.
