صنعت خودرو ایران نباید میان چین و اروپا یک انتخاب محدود داشته باشد

با مطرح شدن دوباره احتمال بازگشت خودروسازان خارجی به ایران و افزایش گمانه‌زنی‌ها درباره حضور شرکت‌هایی مانند رنو و پژو، بار دیگر این پرسش در صنعت‌خودرو مطرح شده است که مسیر آینده همکاری‌های خارجی باید به سمت اروپا برود یا چین. با این حال، سعید مدنی، مدیرعامل اسبق سایپا معتقد است مساله اصلی صنعت‌خودرو ایران انتخاب میان چین و اروپا نیست؛ بلکه نوع همکاری، میزان انتقال فناوری و تاثیر آن بر توسعه زنجیره تولید داخلی اهمیت دارد. مدنی بر این باور است که ایران باید در یک فضای رقابتی با کشورهای مختلف همکاری کند و کشوری که بتواند فناوری، سرمایه‌گذاری، دانش فنی و همکاری موثرتری ارائه دهد، باید سهم بیشتری از بازار ایران داشته باشد.

او درباره همکاری با چین و اروپا می‌گوید: «اگر چینی‌ها حاضر باشند فناوری و دانش فنی را در اختیار ما قرار دهند، موضوع متفاوت خواهد بود؛ اما اگر قرار باشد صرفا محصول وارد کنند و ما تبدیل به مونتاژکار آن‌ها شویم، این مسیر نمی‌تواند برای صنعت‌خودرو کشور مفید باشد.» به‌گفته مدنی، فرانسوی‌ها به دلیل سابقه طولانی حضور در بازار ایران و شناخت ساختار صنعت‌خودرو کشور، همچنان یکی از گزینه‌های قابل بررسی هستند، اما سیاست درست آن نیست که تمام ظرفیت صنعت‌خودرو ایران در اختیار یک کشور قرار گیرد. او تاکید می‌کند که این موضوع تنها درباره چین یا فرانسه نیست و هر شریک خارجی باید بر اساس میزان ارزش‌آفرینی، انتقال فناوری و کمک به توسعه صنعت‌خودرو ایران ارزیابی شود.

توسعه پلت‌فرم داخلی؛ مسیر کاهش وابستگی خارجی

یکی از محورهای اصلی دیدگاه مدنی، تقویت پلت‌فرم‌های داخلی و جلوگیری از وابستگی کامل به محصولات خارجی است.

او معتقد است صنعت‌خودرو ایران باید بخش قابل توجهی از تولید خود را بر پایه محصولات و پلت‌فرم‌های داخلی توسعه دهد و در کنار آن، از توان شرکت‌های خارجی برای ارتقای سطح فناوری استفاده کند. مدنی با اشاره به پلت‌فرم‌هایی مانند دنا، شاهین و رانا تاکید می‌کند این محصولات باید توسعه پیدا کنند و در یک فاز اولیه، حداقل ۵۰ درصد تولیدات کشور می‌تواند بر پایه پلت‌فرم‌های ملی قرار گیرد. به گفته او، این مسیر به معنای بی‌نیازی از همکاری خارجی نیست؛ بلکه باید از شرکت‌های بزرگ قطعه‌سازی، مراکز طراحی خودرو و مجموعه‌های مهندسی بین‌المللی برای رساندن پلت‌فرم‌های داخلی به استانداردهای جهانی استفاده کرد. مدنی توضیح می‌دهد که صنعت‌خودرو ایران در کوتاه‌مدت نمی‌تواند تمام نیازهای خود را تنها از مسیر داخلی تامین کند و به همین دلیل باید ترکیبی از توان داخلی و همکاری خارجی را دنبال کند. او معتقد است اگر ظرفیت تولید کشور حدود 2 میلیون دستگاه در سال باشد، می‌توان بخشی از این ظرفیت را بر پایه پلت‌فرم‌های داخلی توسعه داد و بخش دیگر را به همکاری با چند شریک خارجی اختصاص داد. در این مدل، حضور هم‌زمان چند کشور در بازار ایران باعث شکل‌گیری رقابت خواهد شد و شرکت‌هایی که شرایط بهتر، فناوری بیشتر و همکاری مؤثرتری ارائه دهند، سهم بیشتری از بازار به دست خواهند آورد. مدنی تاکید می‌کند: «نباید تمام ظرفیت صنعت‌خودرو کشور را در اختیار یک کشور قرار دهیم؛ چه چین باشد، چه فرانسه یا هر کشور دیگری. نباید تمام تخم‌مرغ‌ها را در یک سبد گذاشت .

بدون ارتباط جهانی، فناوری خودرو وارد صنعت ایران نمی‌شود

مدنی یکی از پیش‌شرط‌های اصلی توسعه صنعت‌خودرو ایران را اصلاح روابط اقتصادی و سیاسی با جهان می‌داند و معتقد است بدون ارتباط پایدار با شرکت‌های بین‌المللی، امکان جذب فناوری و سرمایه‌گذاری واقعی وجود ندارد. او معتقد است در صنعت‌خودرو، همه فناوری‌ها الزاما نباید از ابتدا در داخل کشور توسعه پیدا کنند؛ بلکه اگر توان طراحی و مهندسی وجود داشته باشد، می‌توان بخشی از تولید و ساخت قطعات را به شرکت‌های تخصصی خارجی سپرد و همزمان داخلی‌سازی را افزایش داد. مدنی در این زمینه می‌گوید: «وقتی شما تیراژ تولید داشته باشید، الزاما نیاز ندارید تمام فناوری‌ها را در داخل کشور ایجاد کنید. اگر بتوانیم طراحی موتور یا گیربکس را در داخل انجام دهیم، می‌توانیم سفارش ساخت قطعات را به شرکت‌های خارجی بدهیم و حتی بخشی از آن را در داخل تولید کنیم.» با این حال او تاکید می‌کند تحقق چنین مدلی بدون اصلاح روابط خارجی امکان‌پذیر نیست.

مدنی هشدار می‌دهد: اگر تحریم‌ها ادامه داشته باشد و روابط ما با جهان به شکل فعلی باقی بماند، این اقدامات عملا آب در هاون کوبیدن است. به اعتقاد او، محدود شدن روابط بین‌المللی باعث شده صنعت‌خودرو ایران از یک بازار متنوع جهانی فاصله بگیرد و به همکاری با تعداد محدودی از شرکت‌ها وابسته شود.

مدنی با اشاره به دوران پیش از تحریم‌ها می‌گوید: «قبل از این‌که روابط سیاسی ما با دنیا دچار مشکل شود، شرکت‌هایی مانند کیا، نیسان، سیتروئن و دیگر برندها در ایران حضور داشتند. اما امروز تقریبا همه‌چیز ما به شرکت‌های چینی وابسته شده است. او معتقد است نتیجه این شرایط، کاهش قدرت انتخاب صنعت‌خودرو ایران و افزایش وابستگی به مدلی از همکاری بوده که در بسیاری از موارد بیشتر به عرضه محصول و مونتاژ محدود شده است.»

تجربه رنو و تندر ۹۰؛ الگویی برای همکاری مبتنی بر توسعه زنجیره‌تامین

مدنی معتقد است تجربه همکاری با برخی خودروسازان خارجی در گذشته نشان می‌دهد که حضور یک شریک بین‌المللی زمانی می‌تواند برای صنعت‌خودرو ایران ارزشمند باشد که به توسعه زنجیره‌تامین، ارتقای توان قطعه‌سازان و ایجاد ظرفیت صادراتی منجر شود. او با اشاره به قراردادهایی مانند زانتیا و رنو می‌گوید پیش از محدود شدن روابط خارجی، همکاری‌های خودرویی ایران تنها به‌تولید محصول خلاصه نمی‌شد و موضوعاتی مانند صادرات نیز در برنامه این قراردادها قرار داشت. به‌گفته مدنی، قرارداد تولید تندر ۹۰ نمونه‌ای از مدلی بود که در آن همکاری با خودروساز خارجی می‌توانست به توسعه توان داخلی کمک کند. او توضیح می‌دهد: «در قرارداد تولید تندر ۹۰، قرار بود حدود ۴۰ درصد ساخت داخل ایجاد شود. برای همین، رنو با حدود ۵۰ تا ۶۰ شرکت قطعه‌ساز ایرانی قرارداد بست. این همکاری باعث شد قطعه‌سازان ایرانی در کنار شرکت‌های خارجی قرار بگیرند، استانداردهای تولید ارتقا پیدا کند و بخشی از دانش فنی به زنجیره داخلی منتقل شود.» مدنی معتقد است مدل همکاری با چین نیز باید بر همین مبنا تعریف شود؛ یعنی حضور شرکت خارجی باید به افزایش توان صنعتی ایران منجر شود، نه این‌که صرفا به واردات قطعه و مونتاژ محصول ختم شود. او تاکید می‌کند که ایران باید بر اساس مزیت هر کشور، نوع همکاری را مشخص کند. به اعتقاد وی، ممکن است چین در حوزه خودروهای برقی مزیت بیشتری داشته باشد، اما در حوزه خودروهای سنگین یا فناوری‌های دیگر، کشورهای دیگری گزینه مناسب‌تری باشند.

همکاری با چین؛ فرصت مشروط به انتقال فناوری

مدنی با اشاره به رشد سریع چین در صنعت‌خودرو، به‌ویژه در حوزه خودروهای برقی، معتقد است ایران می‌تواند از ظرفیت این کشور استفاده کند؛ اما به‌شرطی که همکاری به توسعه واقعی صنعت داخلی منجر شود. او تاکید می‌کند که حضور چین در بازار ایران به خودی خود مساله منفی نیست و ایران می‌تواند با چین، هند، ژاپن، کشورهای اروپایی یا سایر بازیگران صنعت‌خودرو همکاری کند.

مساله اصلی از نگاه مدنی، مدل این همکاری است. او می‌گوید: «این‌گونه نیست که بگوییم چون چین امروز در برخی حوزه‌ها رشد کرده، پس باید همه ظرفیت صنعت‌خودرو کشور را در اختیار آن قرار دهیم.» مدنی معتقد است همکاری خارجی باید براساس مزیت‌های واقعی کشورها شکل گیرد؛ زیرا حتی در سطح جهانی نیز هیچ کشوری در همه حوزه‌های فناوری برتری مطلق ندارد.

او درباره جایگاه چین در صنعت‌خودرو جهان می‌گوید: «چین هنوز از نظر فناوری فاصله قابل توجهی با آمریکا دارد. حتی بسیاری از کشورهای اروپایی نیز در برخی حوزه‌های فناوری از آمریکا عقب‌تر هستند. بنابراین اگر قرار است همکاری کنیم، باید بر اساس مزیت‌های واقعی و منافع ملی باشد.»

مدنی در حوزه خودروهای برقی، چین را یکی از بازیگران مهم جهانی می‌داند؛ اما معتقد است مدل همکاری نباید به واردات قطعات و مونتاژ محدود شود. او می‌گوید: «ما می‌توانیم با چین همکاری کنیم، اما نه به این شکل که قطعات را به صورت بسته‌بندی‌شده وارد کنیم؛ این‌جا چند قطعه را سرهم کنیم و اسم آن را تولید بگذاریم .» به گفته وی، ورود چین به صنعت‌خودرو ایران باید همراه با شروط مشخصی مانند افزایش ساخت داخل، انتقال دانش، توسعه زنجیره قطعه‌سازی و ایجاد ارزش افزوده داخلی باشد.

بازار خودرو ایران نباید به محل عرضه محصولات بدون پشتوانه تبدیل شود

مدنی با انتقاد از برخی روندهای فعلی بازار خودرو معتقد است واردات محصول بدون ایجاد زیرساخت‌های صنعتی، نمی‌تواند به توسعه پایدار صنعت‌خودرو ایران منجر شود. او می‌گوید: «اگر شرایط به همین شکل رها شود، همان چیزی اتفاق می‌افتد که امروز شاهد آن هستیم؛ یعنی شرکت‌های خصوصی مختلف، محصولات چینی را وارد می‌کنند و خیابان‌های ما تبدیل به نمایشگاه خودروهای چینی شده است؛ بدون این‌که مشخص باشد خدمات پس از فروش، تامین قطعات و آینده این محصولات چگونه خواهد بود.»

از نگاه مدنی، قراردادهای آینده صنعت‌خودرو باید فراتر از تولید محصول تعریف شوند و موضوعاتی مانند خدمات پس از فروش، تامین قطعات، انتقال فناوری و صادرات را پوشش دهند. او تاکید می‌کند: «قراردادی که صادرات در آن دیده نشده باشد، قرارداد کاملی نیست.» به گفته وی، قراردادهای بزرگ خودرویی معمولا تنها یک قرارداد تولید نیستند، بلکه مجموعه‌ای از توافق‌های جانبی و ضمائم دارند که باید جزئیات همکاری میان خودروساز، قطعه‌ساز و شریک خارجی را مشخص کنند. مدنی معتقد است ایران تجربه کافی برای تنظیم چنین قراردادهایی را دارد و می‌تواند با استفاده از این تجربه، همکاری‌های آینده را به‌شکلی تنظیم کند که منافع ملی در آن حفظ شود.

رقابت چین و اروپا؛ اهرمی برای افزایش قدرت مذاکره ایران

مدنی معتقد است تغییر معادلات صنعت‌خودرو جهان و رقابت میان خودروسازان چینی و اروپایی، فرصتی برای ایران ایجاد کرده است تا در مذاکرات آینده، از ظرفیت بازار داخلی برای دستیابی به‌همکاری‌های عمیق‌تر استفاده کند.

به گفته او، ایران نباید در جایگاه صرفا دریافت‌کننده محصول قرار گیرد، بلکه باید از جذابیت بازار خود برای دستیابی به انتقال فناوری، توسعه زنجیره‌تامین و ارتقای توان تولید داخلی بهره ببرد. مدنی تاکید می‌کند: «ما باید در یک شرایط رقابتی مذاکره کنیم. او معتقد است یکی از مهم‌ترین بخش‌های همکاری‌های گذشته صنعت‌خودرو ایران، ارتباط میان قطعه‌سازان داخلی و شرکت‌های خارجی بوده است؛ همکاری‌ای که می‌توانست به افزایش سطح فناوری و توان تولید داخلی منجر شود.»

مدنی می‌گوید: «قطعه‌ساز داخلی ما باید با قطعه‌ساز خارجی وارد همکاری می‌شد تا سطح فناوری و توان تولیدی آن افزایش پیدا کند. » از نگاه او، صنعت‌خودرو ایران نباید تصور کند تمام فناوری مورد نیاز باید از خارج خریداری شود؛ زیرا کشور در برخی حوزه‌های طراحی و توسعه محصول دارای تجربه و توانمندی است. وی تاکید می‌کند: «ما نباید تصور کنیم تمام فناوری‌ها را باید از صفر از دیگران بگیریم. ما در حوزه طراحی توانمندی‌هایی داریم و تجربه نشان داده که در برخی خودروها توانسته‌ایم طراحی و توسعه محصول را انجام دهیم.»

صادرات؛ معیار اصلی موفقیت قراردادهای خودرویی

مدنی یکی از تفاوت‌های همکاری صنعتی واقعی با مونتاژکاری را در موضوع صادرات می‌داند و معتقد است تولید محصول مشترک بدون برنامه صادراتی، نمی‌تواند یک همکاری کامل و پایدار ایجاد کند. او می‌گوید: «اگر قرار است خودرویی با برند خارجی در ایران تولید شود، باید بخشی از تولید آن قابلیت صادرات داشته باشد. قراردادی که صادرات در آن دیده نشده باشد، قرارداد کاملی نیست.» به اعتقاد مدنی، حضور خودروساز خارجی زمانی برای ایران ارزشمند است که علاوه‌بر تامین نیاز بازار داخلی، مسیر ورود به بازارهای بین‌المللی را نیز هموار کند. او تاکید می‌کند خدمات پس از فروش، تامین قطعات و ساختار قراردادی نیز بخش جدایی‌ناپذیر همکاری‌های بزرگ خودرویی هستند و نباید تنها به تولید محصول توجه شود. مدنی معتقد است تجربه قراردادهای گذشته نشان داده ایران توانایی تنظیم همکاری‌هایی را دارد که منافع صنعت داخلی را تامین کند؛ مشروط بر این‌که مذاکرات بر پایه شناخت دقیق از نیازهای کشور انجام شود.

ایران نباید به یک شریک خارجی وابسته شود

در بخش پایانی این گفت‌وگو، مدنی با اشاره به احتمال فشار یک شریک خارجی برای محدود کردن همکاری ایران با سایر کشورها اظهار می‌کند که صنعت‌خودرو کشور نباید اجازه دهد چنین شرایطی شکل بگیرد. او می‌گوید: «اگر چنین موضوعی مطرح شود، مشکلی ندارد؛ جمع کنند و بروند. ما که نمی‌توانیم خودمان را به یک کشور وابسته کنیم.» مدنی معتقد است همکاری با یک کشور نباید به معنای کنار گذاشتن سایر گزینه‌ها باشد؛ زیرا وابستگی اقتصادی در بلندمدت می‌تواند قدرت تصمیم‌گیری کشور را کاهش دهد. او تاکید می‌کند: «این‌که به دلیل همکاری با یک کشور، مجبور شویم از همکاری با کشورهای دیگر صرف‌نظر کنیم، به هیچ‌عنوان منطقی نیست.» به گفته مدنی ایران نباید اجازه دهد رقابت‌های سیاسی میان قدرت‌های بزرگ، مسیر توسعه صنعتی کشور را تعیین کند.

او می‌گوید: «ما نباید اجازه دهیم درگیری‌های سیاسی میان کشورهای بزرگ باعث شود ایران تبدیل به وجه‌المصالحه آن‌ها شود.» با این حال مدنی معتقد است چنین رویکردی از سوی چین چندان محتمل نیست؛ زیرا منافع اقتصادی این کشور نیز در تعامل با بازارهای مختلف قرار دارد. او توضیح می‌دهد: «در فضای اقتصادی، تصمیم‌گیری کشورها بر اساس منافع انجام می‌شود. این‌که گفته شود چون شما با کشور دیگری همکاری می‌کنید، ما دیگر با شما کار نمی‌کنیم، بیشتر شبیه یک نگاه غیرمنطقی و غیرحرفه‌ای است.» مدنی با اشاره به مسیر توسعه فناوری چین یادآور می‌شود که این کشور نیز در روند رشد خود از همکاری و انتقال فناوری با کشورهای دیگر بهره برده است. او می‌گوید: «چین خودش بخشی از فناوری‌هایش را از اروپا، آمریکا و ژاپن گرفته است. بنابراین نمی‌تواند به سادگی چنین رویکردی را اتخاذ کند؛ چون اگر چنین اقدامی انجام دهد، طرف‌های دیگر نیز واکنش نشان خواهند داد.»

آینده صنعت‌خودرو ایران؛ تعامل جهانی در کنار توسعه داخلی

مدنی در جمع‌بندی این گفت‌وگو، ارتباط منطقی و سازنده با جهان را شرط اصلی بهبود وضعیت صنعت‌خودرو ایران می‌داند. او معتقد است ایران باید همزمان دو مسیر را دنبال کند؛ از یک سو توسعه پلت‌فرم‌ها و توانمندی‌های داخلی و از سوی دیگر ایجاد همکاری‌های رقابتی با شرکت‌های معتبر جهانی.

مدنی می‌گوید: «اگر قرار باشد وضعیت صنعت‌خودرو ایران با وجود همه امکانات و ظرفیت‌هایی که در کشور داریم، بهبود پیدا کند، تنها راه آن داشتن ارتباطات منطقی و سازنده با جهان است.» به گفته وی، صنعت‌خودرو ایران برای رسیدن به جایگاه مطلوب باید با کشورهای مختلف همکاری کند؛ اما این همکاری باید در چارچوب منافع ملی، انتقال فناوری و ایجاد ظرفیت صادراتی باشد. او در پایان تاکید می‌کند: «ما باید با تمام دنیا ارتباط داشته باشیم، با شرکت‌های مختلف در یک فضای رقابتی همکاری کنیم، منافع ملی را حفظ کنیم و بتوانیم مسیر توسعه صنعت‌خودرو را پیش ببریم.» مدنی همچنین بر ضرورت حضور ایران در بازارهای صادراتی جهان تاکید دارد و معتقد است آینده صنعت‌خودرو ایران بدون پیوند با بازارهای جهانی و ایجاد توان رقابتی، کامل نخواهد شد.