همزمان با اجرای استانداردهای جدید در صنعتخودرو، بار دیگر این پرسش مطرح شده است که آیا افزایش تعداد استانداردها به معنای ارتقای کیفیت خودروهای داخلی است یا خیر؟ طی سالهای اخیر، اجرای استانداردهای ۸۵ گانه و سپس ۱۲۲ گانه همواره بهعنوان یکی از مهمترین برنامههای سیاستگزاران حوزه خودرو معرفی شده، اما همچنان بخش قابل توجهی از مصرفکنندگان نسبت به کیفیت محصولات داخلی انتقاد دارند. امیرحسن کاکایی، کارشناس صنعتخودرو و استاد دانشگاه در گفتوگو با «دنیای خودرو» تاکید میکند که استاندارد و کیفیت دو مفهوم متفاوت هستند و نباید این دو را مترادف یکدیگر دانست.
استانداردهای خودرو در ایران بر چه اساسی تدوین شدهاند؟
یکی از موضوعات مهم در صنعتخودرو، مبنای تدوین استانداردهای خودرو و میزان انطباق آنها با استانداردهای جهانی است. در سالهای اخیر همواره عنوان شده که استانداردهای صنعتخودرو ایران براساس الگوهای اروپایی تدوین شدهاند، اما این پرسش مطرح است که این استانداردها چگونه شکل گرفتهاند و آیا اجرای آنها به معنای همسطح شدن خودروهای داخلی با محصولات روز دنیا است؟
خودروهایی مانند تارا، شاهین و ریرا امروز بهعنوان محصولات شاخص خودروسازان داخلی شناخته میشوند. این خودروها از نظر استانداردهای جهانی چه جایگاهی دارند و استانداردهای خودرو در ایران بر چه مبنایی تدوین شدهاند؟
وقتی درباره استانداردهای جهانی صحبت میکنیم، معمولا ذهنها به سمت اروپا میرود. البته باید توجه داشت که اروپا در بسیاری از حوزهها از سایر نقاط دنیا جلوتر است و استانداردهای خاص خودش را دارد؛ اما کشورهای مختلف الزاما از همان استانداردها تبعیت نمیکنند. در ایران نیز بهصورت سنتی، استانداردهای خودرو بر مبنای استانداردهای روز اروپا تعریف شدهاند. ابتدا استانداردهای ۸۵ گانه اجرا شدند که مربوط به دوره اوج تحریمهای دوم، یعنی از سال ۱۳۹۷ به بعد بود. پس از آن نیز استانداردهای ۱۲۲ گانه تدوین شدند که سال گذشته اجرای آنها اعلام شد. البته باید تاکید کنم که این استانداردها هنوز همه مراحل قانونی خود را بهطور کامل طی نکردهاند؛ زیرا استانداردهای مهم کشور باید در شورایعالی استاندارد که ریاست آن برعهده رئیسجمهور است، تصویب شوند. سازمان ملی استاندارد این موارد را روی سامانه خود بارگذاری کرده، اما هنوز همه فرآیندهای قانونی آن تکمیل نشده است. پیش از آغاز جنگ نیز مذاکراتی با وزارت صنعت، معدن و تجارت انجام شد تا اجرای این استانداردها بهصورت مرحلهای انجام شود؛ به این ترتیب که بخش نخست طی یک سال و نیم، مرحله دوم طی چهار سال و مرحله سوم طی 6 سال اجرا شود.
افکار عمومی معمولا افزایش تعداد استانداردهای خودرو را معادل افزایش کیفیت خودرو میداند. آیا این برداشت از نگاه فنی درست است؟
خیر؛ این یکی از بزرگترین سوءبرداشتهایی است که وجود دارد. متاسفانه در اخبار، رسانهها و حتی برخی جلسات رسمی، استاندارد و کیفیت را به جای یکدیگر به کار میبرند؛ درحالی که این دو مفهوم کاملا متفاوت هستند. در دنیا، همه اجزای یک خودرو استاندارد دارند؛ از ورق فولادی گرفته تا پیچ، مهره، بلبرینگ و سایر قطعات. خود خودرو نیز مجموعهای متشکل از حدود 6 هزار قطعه است که هر کدام باید استاندارد مشخصی داشته باشند. طراحی خودرو استاندارد دارد، آزمونهای خودرو استاندارد دارند و فرآیند تولید نیز استانداردهای مشخص خود را دارد. اما مسالهای که در ایران وجود دارد، نوسان کیفیت مواداولیه و قطعات است و همین موضوع باعث میشود کیفیت محصول نهایی همیشه در یک سطح ثابت باقی نماند.
اگر خودروسازان از نظر دانش فنی توان طراحی خودروهای استاندارد را دارند، چرا همچنان کیفیت خودروهای داخلی با انتقادهایی روبهرو است؟ آیا مواداولیه و زنجیرهتامین در این موضوع نقش اساسی دارند؟
در ایران بسیاری از مواداولیه، از جمله ورق فولادی دچار نوسان کیفیت هستند و حتی گاهی استانداردهای مورد نیاز خودروساز را نیز تامین نمیکنند. خودروساز میداند چگونه خودرو تولید کند، اما وقتی کیفیت مواداولیه دائما تغییر میکند، محصول نهایی نیز دچار نوسان کیفیت میشود. در گذشته که ارتباطات بینالمللی وجود داشت، بسیاری از مواداولیه و فناوریهای مورد نیاز از بهترین تولیدکنندگان دنیا تامین میشد؛ اما امروز ناچار هستیم از منابع محدودتری استفاده کنیم. اگر خودروساز متوجه شود یک ورق فولادی کیفیت لازم را ندارد، عملا جایگزین مناسبی در اختیار ندارد. از طرف دیگر نیز امکان کاهش تولید وجود ندارد؛ زیرا دولت اجازه کاهش تولید را نمیدهد؛ چراکه کاهش تولید به افزایش قیمت خودرو منجر خواهد شد. بههمین دلیل طی سالهای اخیر، بهویژه سال گذشته، این وضعیت عملا به یک رویه تبدیل شده و راهحل سادهای هم برای آن وجود ندارد.
برخی معتقدند صنعتخودرو ایران از نظر دانش فنی فاصله زیادی با خودروسازان جهانی دارد. آیا این ارزیابی را قبول دارید؟
از نظر تئوریک، دانش فنی لازم را در اختیار داریم و میتوانیم خودروهایی مطابق استانداردهای روز طراحی کنیم؛ اما هنگام تولید انبوه و سپس در مرحله استفاده توسط مشتری، بهدلیل همان نوسانات موجود در زنجیرهتامین، ممکن است محصول از محدوده استانداردهای مورد انتظار فاصله بگیرد.
برخی معتقدند خودروهایی مانند نیسان وانت به دلیل استفاده از پلتفرمی متعلق به چند دهه قبل، دیگر امکان تطبیق با استانداردهای روز را ندارند. آیا میتوان صرفا با ارتقای استانداردها درباره ادامه یا توقف تولید این خودرو تصمیم گرفت؟
اگر قرار است تولید نیسان وانت متوقف شود، ابتدا باید جایگزین مناسبی برای آن وجود داشته باشد. زمانی وانت آریسان گزینه بهتری بود، اما هم تحتتاثیر تحریمها قرار گرفت و هم قیمت آن افزایش پیدا کرد. بنابراین عملا جایگزین اقتصادی مناسبی برای نیسان وانت وجود ندارد. بههمین دلیل دولت نیز اجازه توقف تولید آن را نمیدهد؛ زیرا این خودرو پاسخگوی نیاز واقعی در کشور است و جایگزین اقتصادی مناسبی برای آن وجود ندارد. بنابراین موضوع، بیش از آنکه فنی باشد، اقتصادی است. در بسیاری از موارد، درباره توقف تولید یک خودرو صرفا به استانداردها توجه میشود؛ درحالی که باید نیاز بازار، هزینه جایگزینی و آثار اقتصادی چنین تصمیمی نیز مورد توجه قرار گیرد.
آیا افزایش استانداردهای خودرو رضایت مردم را بیشتر میکند؟
در سالهای اخیر، اجرای استانداردهای جدید همواره با این انتظار همراه بوده که کیفیت خودروهای داخلی افزایش پیدا کند و رضایت مصرفکنندگان نیز بیشتر شود. اما با وجود اجرای استانداردهای جدید، همچنان بخشی از مصرفکنندگان از کیفیت خودروهای داخلی رضایت ندارند.
آیا افزایش تعداد استانداردها میتواند بهتنهایی این مشکل را برطرف کند؟
درنهایت باید بگویم افزایش تعداد استانداردها، لزوما مشکل واقعی مردم را حل نمیکند. برای مثال درباره تلفنهمراه، اگر دستگاه دچار ایراد شود، خدمات پس از فروش گستردهای وجود دارد و مصرفکننده میتواند مشکل خود را برطرف کند؛ اما خودرو یک کالای کاملا متفاوت است و یک مجموعه اقتصادی بزرگ پشت آن قرار دارد. از سوی دیگر، سیاستهای کلان اقتصادی و سیاست خارجی نیز بر صنعتخودرو اثر مستقیم دارند. واردات خودرو نیز امروز بهشدت تحتتاثیر همین مسائل قرار دارد و منابع ارزی کشور با محدودیتهای خاص خود روبهرو هستند. بنابراین نمیتوان انتظار داشت صرفا با افزایش تعداد استانداردها، مشکلاتی که ریشه در اقتصاد، تولید و زنجیرهتامین دارند، برطرف شوند.
خودروهای داخلی در مقایسه با خودروهای روز دنیا چه جایگاهی دارند؟
یکی از مهمترین پرسشهای مصرفکنندگان، مقایسه خودروهای داخلی با محصولات جدید خودروسازان مطرح جهان است. خودروهایی مانند تارا، شاهین و ریرا اگرچه نسبت به محصولات قدیمیتر داخلی پیشرفتهایی داشتهاند، اما همچنان با خودروهای روز دنیا مقایسه میشوند.
اگر خودروهایی مانند تارا، شاهین و ریرا را با محصولاتی مانند تویوتا کرولا ۲۰۲۶ مقایسه کنیم، این خودروها از نظر کیفیت و استاندارد تا چه میزان با یکدیگر فاصله دارند؟
مقایسه خودروها باید در چارچوب رقابت اقتصادی انجام شود. در سراسر دنیا کیفیت، قیمت و رقابت سه عامل تعیینکننده وضعیت بازار خودرو هستند. همین امروز نیز آمریکا در رقابت با چین با چالشهای جدی روبهرو شده و اتحادیهاروپا نیز نسبت به آینده صنعت خودروسازی خود نگرانیهای زیادی دارد. ممکن است طی سه تا چهار سال آینده، آمریکا برای حفظ اشتغال و صنایع داخلی، محدودیتهای بیشتری بر واردات اعمال کند که طبیعتا این موضوع بر قیمت خودرو نیز اثر خواهد گذاشت. بنابراین مقایسه خودروها تنها از منظر استاندارد یا کیفیت کافی نیست و باید شرایط اقتصادی، سطح فناوری، رقابت و سیاستهای صنعتی کشورها نیز در نظر گرفته شود.
بسیاری از کارشناسان معتقدند ارتقای کیفیت خودروهای داخلی نیازمند اصلاحات اساسی در بخشهای مختلف صنعتخودرو است. در این میان، این پرسش مطرح میشود که آیا اولویت باید افزایش تعداد استانداردها باشد یا اصلاح زنجیرهتامین و کیفیت قطعات؟
اگر بخواهیم صنعتخودرو را اصلاح کنیم، باید ابتدا روی استانداردهای پایه تمرکز کنیم؛ یعنی کیفیت ورق فولادی، پیچ و مهره، بلبرینگ و سایر قطعات اولیه. بازار قطعاتیدکی نیز امروز با بحران جدی مواجه است و این مساله بر کل صنعت اثر گذاشته است. به اعتقاد من، صرف افزایش تعداد استانداردها، رضایت مردم را بیشتر نمیکند؛ حتی ممکن است برعکس، نارضایتیها افزایش یابد، زیرا مشکل اصلی جای دیگری است. در بسیاری از خودروها، بهویژه خودروهای کار مانند وانتها، هزینههای نگهداری و هزینه مصرف در طول عمر خودرو بسیار مهمتر از افزایش تعداد استانداردهاست.
بنابراین باید کیفیت را متناسب با نوع کاربری خودرو ارزیابی کرد و نباید تصور کرد که صرف افزایش تعداد استانداردها، مشکلات واقعی مردم را در رابطه با خودرو برطرف خواهد کرد. درنهایت همانطور که به آن اشاره شد استانداردهای خودرو و کیفیت آن دو مفهوم متفاوت از یکدیگر هستند و نباید آنها را مترادف هم دانست. درعین حال هرچند اجرای استانداردهای جدید برای ارتقای ایمنی و الزامات فنی ضروری است، اما تا زمانی که چالشهایی مانند نوسان کیفیت مواداولیه، ضعف زنجیرهتامین، محدودیتهای اقتصادی و سیاستگزاریهای کلان برطرف نشود، افزایش تعداد استانداردهای خودرو بهتنهایی نمیتواند کیفیت خودروهای داخلی یا میزان رضایت مصرفکنندگان را بهشکل محسوسی افزایش دهد.
