صنعت حمل‌ونقل جاده‌ای اروپا در آستانه تغییری قرار دارد که پیامدهای آن فراتر از نصب تجهیزات هوشمند روی کامیون‌هاست. سازندگان خودروهای تجاری، شرکت‌های فناوری و بهره‌برداران ناوگان در حال توسعه سامانه‌هایی هستند که می‌توانند بخش عمده وظایف رانندگی را در مسیرها و شرایط مشخص برعهده بگیرند. هدف این تحول، افزایش ایمنی، کاهش وابستگی به راننده، بهبود بهره‌وری ناوگان و مدیریت بهتر هزینه‌های عملیاتی است؛ با این حال، ورود کامیون‌های خودران به شبکه حمل‌ونقل عمومی، ساختار سنتی مسئولیت و بیمه را با چالش روبه‌رو می‌کند.
در الگوی متعارف حمل‌ونقل، راننده، شرکت حمل‌ونقل و در برخی موارد مالک وسیله‌نقلیه، مهم‌ترین طرف‌های بررسی یک تصادف هستند. اما هنگامی که سامانه رایانه‌ای وظیفه هدایت کامیون را برعهده می‌گیرد، پرسش پیچیده‌تری مطرح می‌شود: اگر تصادفی رخ دهد، مسئولیت متوجه راننده، بهره‌بردار، سازنده کامیون، تولیدکننده تجهیزات حسگر یا توسعه‌دهنده نرم‌افزار هدایت خواهد بود؟ پاسخ به این پرسش، برای تعیین حق بیمه، رسیدگی به خسارت و توسعه تجاری فناوری خودران اهمیت اساسی دارد.
از آزمایش‌های جاده‌ای تا حمل بار خودکار
اروپا توسعه کامیون‌های خودران را از مرحله آزمایش‌های محدود به سمت برنامه‌های عملیاتی گسترده‌تر هدایت می‌کند. در ژانویه ۲۰۲۶، گروه ایویکو با همکاری شرکت فناوری پلاس‌ای‌آی و مشارکت یک بهره‌بردار حمل‌ونقل اسپانیایی، برنامه‌ای برای آزمایش کامیون‌های سنگین با قابلیت رانندگی خودکار سطح چهار در اسپانیا اعلام کرد. قرار است دو کشنده در مسیر باری حدود ۳۰۰ کیلومتری میان مادرید و ساراگوسا آزمایش شوند. در دوره آزمایش، ناظر ایمنی نیز داخل خودرو حضور خواهد داشت؛ بنابراین این طرح را نباید با بهره‌برداری کاملا بدون سرنشین یکسان دانست.
سطح چهار خودکارسازی به این معناست که خودرو می‌تواند در محدوده عملیاتی تعریف‌شده، بدون نیاز به دخالت مستمر راننده حرکت کند؛ اما این قابلیت لزوما در تمام جاده‌ها، شرایط آب‌وهوایی و موقعیت‌های ترافیکی قابل استفاده نیست. محدود بودن محدوده عملکرد، یکی از عوامل مهم در ارزیابی خطر و تعیین شرایط بیمه‌ای خواهد بود.
هم‌زمان، اتحادیه‌اروپا به‌دنبال هماهنگ کردن شرایط آزمایش و مجوزدهی در کشورهای مختلف است. در ژوئن ۲۰۲۶، هجده کشور عضو اتحادیه در ابتکاری مشترک برای ایجاد بسترهای بزرگ آزمایش خودروهای خودران مشارکت کردند. حمل بار و لجستیک از حوزه‌های اصلی این برنامه است و هدف آن، کاهش پراکندگی مقررات و فراهم کردن زمینه آزمایش‌های فرامرزی است.
این هماهنگی برای حمل‌ونقل سنگین اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا کامیونی که از چند کشور عبور می‌کند، باید در هر بخش مسیر با الزامات قانونی، شرایط بیمه و رویه‌های رسیدگی به حادثه سازگار باشد. اگر مقررات بهره‌برداری و مسئولیت در کشورها تفاوت زیادی داشته باشد، توسعه ناوگان خودران در مقیاس بین‌المللی با هزینه و پیچیدگی بیشتری همراه خواهد شد.
مساله اصلی بیمه؛ راننده مقصر یا سامانه معیوب؟
مهم‌ترین چالش شرکت‌های بیمه، تغییر ماهیت خطر است. در بیمه متعارف وسایل‌نقلیه سنگین، سابقه راننده، میزان پیمایش، نوع بار، مسیر، شرایط نگهداری خودرو و سابقه تصادف از عوامل مهم ارزیابی ریسک هستند. در کامیون خودران، این عوامل همچنان اهمیت دارند؛ اما باید متغیرهای دیگری نیز به آن‌ها افزوده شود؛ از جمله کیفیت عملکرد حسگرها، قابلیت تشخیص موانع، دقت سامانه هدایت، امنیت ارتباطات و نحوه واکنش خودرو در شرایط پیش‌بینی‌نشده.
برای نمونه، اگر سامانه تشخیص مانع به‌دلیل بارندگی شدید یا اختلال حسگر نتواند یک وسیله‌نقلیه را به‌موقع شناسایی کند، بررسی حادثه دیگر تنها به رفتار راننده محدود نمی‌شود. ممکن است عملکرد تجهیزات، طراحی سامانه، نگهداری نامناسب یا استفاده از خودرو خارج از محدوده مجاز نیز در وقوع تصادف نقش داشته باشد.
در چنین شرایطی، شرکت بیمه باید بتواند میان خطای انسانی، نقص فنی، ضعف نرم‌افزاری و قصور بهره‌بردار تمایز قائل شود. این تفکیک برای تعیین مسئول پرداخت خسارت و احتمال رجوع بیمه‌گر به سازنده یا تامین‌کننده قطعه اهمیت دارد. هرچه فناوری پیچیده‌تر شود، بررسی پرونده‌های خسارت نیز به‌کارشناسان فنی، داده‌های ثبت‌شده خودرو و همکاری نزدیک‌تر با سازندگان نیاز خواهد داشت.
مهم‌ترین چالش شرکت‌های بیمه تغییر ماهیت خطر است. در بیمه متعارف وسایل نقلیه سنگین، سابقه راننده، میزان پیمایش، نوع بار، مسیر، شرایط نگهداری خودرو و سابقه تصادف از عوامل مهم ارزیابی ریسک هستند
داده‌های خودرو؛ ابزار تازه ارزیابی خسارت
کامیون‌های خودران برای تصمیم‌گیری به مجموعه‌ای از حسگرها، دوربین‌ها، سامانه‌های موقعیت‌یابی و پردازش رایانه‌ای متکی هستند. همین تجهیزات می‌توانند اطلاعات ارزشمندی درباره لحظات پیش از تصادف ثبت کنند؛ از سرعت و مسیر حرکت گرفته تا هشدارهای سامانه، وضعیت فعال بودن رانندگی خودکار و زمان انتقال کنترل به انسان.
این اطلاعات می‌تواند به‌کاهش اختلاف درباره چگونگی وقوع حادثه کمک کند؛ اما درعین حال پرسش‌هایی درباره مالکیت، دسترسی و اعتبار داده‌ها ایجاد می‌کند. آیا شرکت بیمه در هر پرونده حق دسترسی به تمام داده‌های ثبت‌شده را دارد؟ اطلاعات چگونه باید نگهداری شوند؟ اگر سازنده یا بهره‌بردار به داده‌ها دسترسی انحصاری داشته باشد، چگونه می‌توان از بررسی بی‌طرفانه حادثه اطمینان حاصل کرد؟
اتحادیه‌اروپا در مقررات ایمنی خودروهای خودکار، موضوعاتی مانند ثبت داده، امنیت سایبری، ارزیابی عملکرد ایمنی و گزارش‌دهی رخدادها را مورد توجه قرار داده است. مقررات فنی خودروهای کاملا خودکار نیز در مارس ۲۰۲۶ اصلاح شد. با این حال، وجود الزامات ثبت داده به‌تنهایی به معنای حل تمام اختلاف‌های حقوقی میان بیمه‌گر، سازنده و بهره‌بردار نیست.
برای شرکت‌های بیمه، مساله مهم این است که داده‌های فنی باید به شواهد قابل استفاده در ارزیابی خسارت تبدیل شوند. این موضوع مستلزم تعریف روش‌های مشترک برای ثبت، نگهداری و ارائه اطلاعات و نیز تعیین حدود دسترسی طرف‌های درگیر است.
آیا کامیون خودران حق بیمه را کاهش می‌دهد؟
یکی از انتظارات از رانندگی خودکار، کاهش تصادفات ناشی از خستگی، حواس‌پرتی و خطای انسانی است. در حمل‌ونقل سنگین که رانندگی طولانی‌مدت و فشار کاری از عوامل مهم خطر محسوب می‌شوند، کاهش وابستگی به واکنش انسانی می‌تواند مزیت قابل توجهی باشد. با این حال، کاهش خطر در همه شرایط تضمین‌شده نیست و نمی‌توان صرف ورود فناوری خودران را به معنای ارزان‌تر شدن بیمه دانست.
شرکت‌های بیمه برای کاهش حق بیمه به شواهد آماری معتبر درباره فراوانی تصادفات، شدت خسارت و هزینه تعمیرات نیاز دارند. فناوری جدید ممکن است تعداد برخی تصادفات را کاهش دهد، اما در مقابل، هزینه تعمیر تجهیزات پیچیده، تعویض حسگرها و بازگرداندن سامانه هدایت به وضعیت استاندارد می‌تواند بالا باشد.
افزون بر این، کاهش تعداد تصادفات لزوما به معنای کاهش همه خسارت‌ها نیست. یک تصادف کامیون سنگین، به‌ویژه در برخورد با چند وسیله‌نقلیه یا زیرساخت جاده‌ای، ممکن است خسارت مالی و جانی گسترده‌ای ایجاد کند. بنابراین ارزیابی بیمه‌ای باید هم احتمال وقوع حادثه و هم شدت پیامدهای آن را در نظر بگیرد.
در مرحله نخست تجاری‌سازی، شرکت‌های بیمه احتمالا با کمبود داده‌های بلندمدت و قابل مقایسه مواجه خواهند بود. ناوگان‌های خودران هنوز در بسیاری از مسیرها به اندازه‌ای گسترش نیافته‌اند که بتوان برای همه مدل‌ها و شرایط کاری، نرخ خطر قابل اتکایی تعیین کرد. درنتیجه، ارزیابی اولیه ممکن است به اطلاعات سازندگان، نتایج آزمایش‌ها و داده‌های محدود بهره‌برداری متکی باشد؛ وضعیتی که عدم قطعیت قیمت‌گذاری را افزایش می‌دهد.
چارچوب حقوقی؛ بیمه اجباری به‌تنهایی کافی نیست
در اتحادیه‌اروپا، بیمه مسئولیت مدنی وسایل‌نقلیه موتوری برای پوشش خسارت‌های واردشده به اشخاص ثالث الزامی است. با این حال، چارچوب عمومی بیمه خودرو به‌تنهایی تمام پرسش‌های مربوط به مسئولیت محصول، نقص نرم‌افزار و تقسیم مسئولیت میان چند بازیگر صنعتی را حل نمی‌کند. کمیسیون اروپا تصریح می‌کند که تعیین مسئولیت مدنی و نحوه محاسبه غرامت، در چارچوب حقوقی کشورهای عضو نیز موضوعیت دارد.
این تمایز برای کامیون‌های خودران مهم است. زیان‌دیده باید بتواند بدون گرفتار شدن در اختلاف‌های پیچیده میان شرکت حمل‌ونقل و سازنده فناوری، خسارت خود را پیگیری کند. در مرحله بعد، اگر مشخص شود نقص محصول یا عملکرد سامانه در وقوع حادثه نقش داشته، ممکن است موضوع رجوع بیمه‌گر به مسئول مربوط مطرح شود.
از سوی دیگر، پروژه پژوهشی «تخصیص مسئولیت در خودروهای خودران» که در چارچوب برنامه پژوهشی اتحادیه‌اروپا تعریف شده، به‌دنبال بررسی روش‌های مبتنی بر داده برای پیوند دادن مسئولیت حوادث با تصمیم‌های سامانه و تعیین حق بیمه است. این پروژه قرار است از نوامبر ۲۰۲۶ آغاز شود و تا اکتبر ۲۰۲۸ ادامه یابد؛ بنابراین نباید آن را چارچوبی نهایی و اجرایی برای کل بازار اروپا تلقی کرد؛ بلکه نشانه‌ای از ادامه تلاش‌ها برای پاسخ به خلأهای موجود است.
امنیت سایبری؛ خطری که بیمه‌گر نمی‌تواند نادیده بگیرد
در کامیون خودران، ایمنی تنها به عملکرد مکانیکی و کیفیت ترمزها محدود نمی‌شود. ارتباطات بیرونی، به‌روزرسانی نرم‌افزار و سامانه‌های پردازش اطلاعات نیز بخشی از زنجیره ایمنی هستند. دستکاری داده‌ها، نفوذ به سامانه‌های ارتباطی یا نقص در به‌روزرسانی نرم‌افزار می‌تواند عملکرد خودرو را مختل کند و حتی در موارد شدید، به حادثه منجر شود.
از منظر بیمه‌ای، این خطر با تصادف متعارف تفاوت دارد؛ زیرا یک رخداد سایبری ممکن است چندین خودرو یا ناوگان را به‌طور هم‌زمان تحت‌تاثیر قرار دهد. در چنین حالتی، شرکت بیمه باید علاوه‌بر خسارت فیزیکی، هزینه توقف فعالیت، بازیابی سامانه‌ها و اختلاف درباره منشا نقص را نیز بررسی کند. تعریف مرز میان بیمه مسئولیت خودرو، بیمه مسئولیت محصول و پوشش خطرهای سایبری از موضوعاتی است که با گسترش این فناوری اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
تجاری‌سازی بدون اعتماد بیمه‌گران دشوار است
توسعه کامیون‌های خودران در اروپا دیگر صرفا یک رقابت فناورانه میان خودروسازان نیست. موفقیت تجاری این فناوری به هماهنگی میان سازندگان، شرکت‌های حمل‌ونقل، نهادهای نظارتی و بیمه‌گران وابسته است. اگر هزینه بیمه نامعلوم بماند، مسئولیت حوادث روشن نباشد یا دسترسی به داده‌های فنی با اختلاف همراه شود، بهره‌برداران برای سرمایه‌گذاری گسترده در ناوگان خودران با احتیاط بیشتری عمل خواهند کرد.
راهکار، تدوین قواعد روشن برای ثبت و تبادل داده‌های حادثه، تعیین حدود مسئولیت طرف‌های مختلف، توسعه روش‌های ارزیابی خطر و ایجاد سازوکارهای هماهنگ برای رسیدگی به خسارت‌های فرامرزی است. شرکت‌های بیمه نیز باید به‌جای تکیه صرف بر سابقه راننده و ویژگی‌های سنتی خودرو، توان تحلیل داده‌های فنی و ارزیابی خطرهای نرم‌افزاری را توسعه دهند.
کامیون خودران می‌تواند در آینده بهره‌وری حمل‌ونقل را افزایش دهد و بخشی از خطرهای ناشی از خطای انسانی را کاهش دهد؛ اما این دستاورد زمانی به‌مزیت اقتصادی پایدار تبدیل می‌شود که هزینه خطرهای جدید نیز قابل اندازه‌گیری و مدیریت باشد. در این مسیر، صنعت بیمه نه یک بازیگر حاشیه‌ای، بلکه یکی از ارکان اصلی عبور فناوری خودران از مرحله آزمایش به بهره‌برداری گسترده خواهد بود.
