بازار جهانی ون‌های مسافری و باری در حال عبور از یک دوره تحول صنعتی است؛ از یک سو، رشد تجارت الکترونیک و نیاز به جابه‌جایی کالا، تقاضا برای خودروهای تجاری سبک را افزایش داده و از سوی دیگر، برقی‌سازی ناوگان و سخت‌گیری‌های زیست‌محیطی مسیر توسعه این خودروها را تغییر داده است. در این میان، چین با تکیه بر ظرفیت تولید انبوه، در صدر تولید جهانی قرار دارد؛ درحالی که خودروسازان اروپایی و آمریکایی نیز با تمرکز بر ناوگان تجاری، فناوری‌های جدید و خدمات لجستیکی، برای حفظ سهم خود رقابت می‌کنند.
ون؛ حلقه اتصال صنعت‌خودرو و اقتصاد حمل‌ونقل
ون‌ها از جمله محصولات مهم صنعت‌خودرو هستند که برخلاف خودروهای سواری، بخش بزرگی از ارزش اقتصادی آن‌ها نه در استفاده شخصی، بلکه در جابه‌جایی مسافر، توزیع کالا و ارائه خدمات شکل می‌گیرد. این خودروها در شرکت‌های پستی، فروشگاه‌های زنجیره‌ای، صنایع خدماتی، ناوگان‌های سازمانی، حمل‌ونقل بین‌شهری و جابه‌جایی گروهی مسافران کاربرد دارند.
بازار این محصولات را می‌توان به دو گروه اصلی تقسیم کرد؛ ون‌های باری که برای حمل کالا و تجهیزات طراحی شده‌اند و ون‌های مسافری که با ظرفیت‌های مختلف صندلی، برای جابه‌جایی کارکنان، مسافران، گردشگران و گروه‌های خانوادگی مورد استفاده قرار می‌گیرند. برخی مدل‌ها نیز با تغییر چیدمان داخلی و تجهیزات، قابلیت استفاده در هر دو بخش را دارند.
تفاوت کاربرد این خودروها موجب شده است که رقابت در این بازار تنها به قیمت خرید محدود نباشد. ظرفیت بار، استحکام شاسی، مصرف سوخت، هزینه تعمیرات، دسترسی به قطعات، دوام سامانه انتقال قدرت و میزان خواب خودرو در تعمیرگاه، از عوامل تعیین‌کننده در انتخاب ون برای ناوگان‌های تجاری هستند. برای شرکت‌های حمل‌ونقل، حتی اختلاف اندک در مصرف سوخت یا هزینه نگهداری هر دستگاه می‌تواند در مقیاس چندصد یا چند هزار خودرو، به تفاوت قابل توجهی در هزینه‌های عملیاتی منجر شود.
چین؛ بزرگ‌ترین تولیدکننده ون در جهان
آمار تولید جهانی نشان می‌دهد که چین جایگاه مهمی در صنعت ون به‌دست آورده است. بر اساس گزارش سالانه انجمن خودروسازان اروپا، تولید جهانی ون در سال ۲۰۲۵ با رشد حدود ۲ درصدی همراه شد و تولید چین با افزایش ۹ درصدی به حدود ۳ میلیون و ۴۳۸ هزار دستگاه رسید. این میزان معادل حدود ۲۳.۹ درصد از کل تولید جهانی ون بود.
به این ترتیب، چین نه‌تنها یکی از بزرگ‌ترین بازارهای مصرف این خودروهاست، بلکه در بخش تولید نیز جایگاه نخست را در میان کشورهای جهان به‌دست آورده است. برخورداری از زنجیره گسترده تامین قطعات، ظرفیت بالای تولید، بازار داخلی بزرگ و توسعه فناوری‌های برقی، از عوامل موثر در تقویت جایگاه این کشور به‌شمار می‌روند.
البته سهم ۲۳.۹ درصدی چین به معنای در اختیار داشتن همین میزان از فروش جهانی یا صادرات ون نیست؛ این رقم سهم چین از تولید جهانی را نشان می‌دهد. فروش داخلی، صادرات و میزان تولید هر کشور شاخص‌های جداگانه‌ای هستند و برای ارزیابی قدرت رقابتی خودروسازان باید هر سه مورد بررسی شوند.
چین همچنین در حال توسعه ون‌های برقی برای توزیع شهری کالا و خدمات است. رشد تجارت اینترنتی، گسترش شبکه‌های تحویل کالا و نیاز شرکت‌ها به کاهش هزینه انرژی، زمینه مناسبی برای عرضه خودروهای تجاری برقی ایجاد کرده است. مزیت تولید انبوه باتری و خودروهای برقی نیز به‌خودروسازان چینی کمک می‌کند محصولات متنوعی را در گروه‌های قیمتی مختلف عرضه کنند.
با این حال، رقابت در بازارهای صادراتی تنها با قیمت پایین تعیین نمی‌شود. رعایت استانداردهای ایمنی و آلایندگی، کیفیت ساخت، شبکه خدمات پس از فروش، تامین قطعات و انطباق با مقررات هر کشور، از موانع و الزامات ورود به بازارهای پیشرفته به‌شمار می‌روند.
آمریکای شمالی؛ بزرگ‌ترین بازار منطقه‌ای
در بخش تقاضا، وضعیت بازار با آمار تولید تفاوت دارد. بر اساس گزارش نیمه نخست سال ۲۰۲۵ انجمن خودروسازان اروپا و داده‌های موسسه اس‌اندپی گلوبال موبیلیتی، آمریکای شمالی با بیش از ۲.۱ میلیون دستگاه فروش ون، بزرگ‌ترین بازار منطقه‌ای این محصولات بود و حدود ۳۰.۵ درصد از فروش جهانی را به‌خود اختصاص داد. فروش این منطقه در مقایسه با دوره مشابه سال قبل ۱۰ درصد افزایش یافت.
چین بزرگ‌تر در این گزارش، شامل سرزمین اصلی چین، هنگ‌کنگ و تایوان، با فروش حدود ۱.۶ میلیون دستگاه و سهم ۲۳.۵ درصدی در جایگاه بعدی قرار گرفت. اروپا نیز با حدود ۱.۱ میلیون‌دستگاه، سهمی نزدیک به ۱۶.۱ درصد داشت و فروش آن در این دوره ۱۲ درصد کاهش یافت.
این آمار نشان می‌دهد که آمریکای شمالی از نظر تقاضای منطقه‌ای جایگاهی متفاوت از چین دارد؛ اما وقتی معیار، تولید در سطح کشور باشد، چین در صدر قرار می‌گیرد. بنابراین، پاسخ به پرسش درباره بزرگ‌ترین سهم بازار جهانی، به تعریف بازار و شاخص مورد بررسی بستگی دارد.
در آمریکا، ون‌های بزرگ باری به‌دلیل استفاده گسترده در توزیع کالا، خدمات فنی، تعمیرات و ناوگان شرکت‌ها اهمیت بالایی دارند. شرکت‌های فعال در این بازار به ظرفیت حمل، قابلیت اطمینان، فضای بار و هزینه مالکیت توجه ویژه‌ای نشان می‌دهند. گسترش تجارت اینترنتی نیز نیاز به خودروهای تحویل کالا در آخرین مرحله توزیع را افزایش داده است.
اروپا؛ رقابت میان ون‌های متعارف و برقی
اروپا یکی از مراکز مهم طراحی و تولید ون در جهان است. خودروسازان این منطقه در بخش خودروهای تجاری سبک، محصولات متنوعی برای حمل کالا، جابه‌جایی مسافر و استفاده‌های تخصصی عرضه می‌کنند. با این حال، کاهش تولید در سال ۲۰۲۵ نشان داد که حتی تولیدکنندگان باسابقه نیز از نوسانات تقاضا و فشارهای اقتصادی مصون نیستند.
بر اساس آمار انجمن خودروسازان اروپا، تولید ون در مجموع منطقه اروپا در سال ۲۰۲۵ به حدود ۲ میلیون و ۶۵۴ هزار دستگاه رسید که ۳.۶ درصد کمتر از سال پیش از آن بود. در اتحادیه‌اروپا نیز تولید با کاهش ۶.۵ درصدی به حدود یک‌میلیون و ۹۰۱ هزاردستگاه رسید.
ترکیه از معدود تولیدکنندگان منطقه بود که رشد قابل توجهی را تجربه کرد. تولید ون این کشور با افزایش ۲۱.۹ درصدی به‌حدود ۴۹۵ هزار دستگاه رسید. این آمار اهمیت ترکیه را در زنجیره تولید خودروهای تجاری سبک اروپا نشان می‌دهد؛ به‌ویژه آن‌که نزدیکی جغرافیایی به بازارهای مصرف و ارتباط با شبکه تامین قطعات اروپایی می‌تواند مزیت صنعتی ایجاد کند.
با وجود این، آینده بازار اروپا به‌طور فزاینده‌ای با مقررات آلایندگی و توسعه خودروهای برقی گره خورده است. در این بازار، شرکت‌های حمل‌ونقل شهری با فشار بیشتری برای کاهش انتشار آلاینده‌ها روبه‌رو هستند و ون‌های برقی می‌توانند در مسیرهای پرتردد و قابل پیش‌بینی، بخشی از نیاز ناوگان را تامین کنند.
برقی‌سازی؛ تغییر تدریجی در ساختار بازار
توسعه ون‌های برقی از مهم‌ترین روندهای بازار خودروهای تجاری سبک است. برخلاف خودروهای سواری که بخش قابل توجهی از تقاضای آن‌ها به استفاده شخصی وابسته است، خرید ون‌های تجاری اغلب بر مبنای محاسبه هزینه‌های عملیاتی صورت می‌گیرد. از همین رو، هزینه برق، قیمت باتری، پیمایش روزانه، امکان شارژ در محل ناوگان و مدت‌زمان توقف برای شارژ، در تصمیم شرکت‌ها نقش تعیین‌کننده دارند.
براساس گزارش چشم‌انداز جهانی خودروهای برقی آژانس بین‌المللی انرژی، فروش جهانی خودروهای تجاری سبک برقی در سال ۲۰۲۵ از ۴۳۰ هزار دستگاه فراتر رفت و حدود ۴۵ درصد افزایش یافت. اروپا و چین درمجموع نزدیک به ۸۰ درصد این بازار را در اختیار داشتند. فروش این خودروها در اروپا به حدود ۲۰۰ هزار دستگاه رسید و در چین نیز حدود ۱۴۰ هزار دستگاه ون و خودرو تجاری سبک برقی فروخته شد.
این روند نشان می‌دهد که برقی‌سازی ون‌ها از مرحله عرضه محدود محصولات به‌سمت گسترش کاربرد تجاری حرکت کرده است. با این حال، سهم خودروهای برقی از کل ناوگان ون هنوز به عواملی مانند قیمت اولیه، زیرساخت شارژ و نوع فعالیت شرکت وابسته است.
برای ناوگانی که روزانه مسیرهای مشخص شهری را طی می‌کند و در پایان روز به محل ثابتی بازمی‌گردد، استفاده از ون برقی می‌تواند اقتصادی‌تر باشد. در مقابل، شرکت‌هایی که مسافت‌های طولانی می‌پیمایند یا به حمل بار در مناطق فاقد زیرساخت شارژ نیاز دارند، ممکن است همچنان خودروهای بنزینی و دیزلی را ترجیح دهند.
ژاپن و هند؛ بازیگران مهم در تولید ون
در کنار چین، ژاپن و هند نیز در تولید جهانی ون جایگاه قابل توجهی دارند. ژاپن با تولید حدود ۸۲۳ هزار دستگاه در سال ۲۰۲۵، یکی از تولیدکنندگان مهم این گروه از خودروها بود. تولید این کشور در مقایسه با سال قبل ۶.۱ درصد افزایش یافت.
هند نیز با تولید حدود ۷۹۰ هزار دستگاه و رشد ۶.۴ درصدی، در میان تولیدکنندگان مهم قرار گرفت. توسعه بازار داخلی، نیاز به خودروهای تجاری برای توزیع کالا و خدمات شهری و گسترش فعالیت‌های اقتصادی، از عوامل موثر بر تقاضای این کشور هستند.
تایلند نیز با تولید حدود ۷۲۹ هزار دستگاه، سهم مهمی در صنعت ون آسیا دارد؛ هرچند تولید آن در سال ۲۰۲۵ حدود ۳.۷ درصد کاهش یافت. این ارقام نشان می‌دهد که صنعت ون تنها در اختیار چند خودروساز اروپایی یا آمریکایی نیست و آسیا به مرکز اصلی تولید این محصولات تبدیل شده است.
چشم‌انداز بازار و فرصت‌های پیش روی صنعت‌خودرو ایران
بازار جهانی ون در سال‌های آینده تحت‌تاثیر سه عامل اصلی قرار خواهد گرفت؛ رشد حمل‌ونقل کالا، افزایش نیاز به جابه‌جایی گروهی مسافران و تغییر فناوری قوای محرکه. توسعه تجارت اینترنتی، نیاز به‌توزیع سریع کالا و گسترش خدمات در شهرهای بزرگ، تقاضا برای ون‌های باری را تقویت می‌کند؛ درحالی که حمل‌ونقل کارکنان، گردشگری و خدمات سازمانی نیز بازار ون‌های مسافری را شکل می‌دهند.
برای صنعت‌خودرو ایران، این بازار می‌تواند فرصتی برای توسعه تولید خودروهای تجاری سبک و کاهش وابستگی به واردات باشد. با این حال، ورود موفق به این بخش نیازمند شناخت دقیق نیاز ناوگان‌های داخلی است. ون باری مورد استفاده در توزیع شهری باید از فضای بار مناسب، مصرف سوخت اقتصادی، دوام بالا و دسترسی آسان به قطعات برخوردار باشد؛ درحالی که ون مسافری علاوه‌بر هزینه نگهداری، به استانداردهای ایمنی، راحتی سرنشینان و عملکرد مناسب در مسیرهای شهری و بین‌شهری نیاز دارد.
توسعه این محصولات نباید صرفا به مونتاژ محدود شود. طراحی متناسب با شرایط جاده‌ای و اقلیمی کشور، داخلی‌سازی قطعات باکیفیت، توسعه شبکه خدمات پس از فروش و ایجاد امکان تامین مالی برای شرکت‌های حمل‌ونقل، از الزامات شکل‌گیری یک بازار پایدار است. در بخش برقی نیز باید پیش از توسعه گسترده تولید، الگوی پیمایش ناوگان، هزینه باتری، زیرساخت شارژ و صرفه اقتصادی بهره‌برداری مشخص شود.
درنهایت، آمار جهانی نشان می‌دهد که چین با تولید بیش از ۳.۴ میلیون‌دستگاه ون و سهم نزدیک به یک‌چهارم از تولید جهان، جایگاه نخست را در میان کشورهای تولیدکننده به‌دست آورده است. با این حال، تجربه بازارهای آمریکا و اروپا نیز نشان می‌دهد که قدرت صنعتی تنها با تعداد تولید سنجیده نمی‌شود؛ شبکه فروش، فناوری، کیفیت، هزینه بهره‌برداری و توان پاسخگویی به نیاز مشتریان تجاری، عوامل تعیین‌کننده در رقابت جهانی هستند. برای صنعت‌خودرو ایران نیز مسیر توسعه این بخش باید بر پایه همین مجموعه شاخص‌ها طراحی شود.
