صنعت اتوبوس‌سازی جهان در سال ۲۰۲۶، هم‌زمان با افزایش تقاضا برای نوسازی ناوگان حمل‌ونقل عمومی و گسترش اتوبوس‌های برقی، وارد مرحله تازه‌ای از رقابت صنعتی شده است. تازه‌ترین گزارش‌های منتشرشده از سوی انجمن خودروسازان اروپا و سازمان بین‌المللی سازندگان وسایل‌نقلیه موتوری نشان می‌دهد که رشد بازار در برخی مناطق، به‌ویژه اروپا و آسیا، با توسعه ظرفیت تولید و سرمایه‌گذاری در خطوط ساخت اتوبوس همراه شده است. با این حال، افزایش فروش و ثبت‌نام به‌تنهایی به معنای رشد هم‌اندازه تولید نیست و ارزیابی وضعیت جهانی این صنعت به تفکیک این شاخص‌ها نیاز دارد.
افزایش تقاضا، محرک اصلی توسعه صنعت اتوبوس‌سازی
بررسی تازه‌ترین اطلاعات بین‌المللی درباره صنعت اتوبوس‌سازی نشان می‌دهد که نوسازی ناوگان حمل‌ونقل عمومی، توسعه اتوبوس‌های بدون آلایندگی و رقابت میان تولیدکنندگان آسیایی و اروپایی، از مهم‌ترین عوامل اثرگذار بر آینده این صنعت هستند. در این میان، بازار اروپا به یکی از کانون‌های اصلی رقابت تبدیل شده است؛ بازاری که در آن، افزایش تقاضا برای اتوبوس‌های شهری برقی با نگرانی تولیدکنندگان داخلی درباره سهم برندهای خارجی از قراردادهای تامین ناوگان همراه شده است.
بر اساس گزارشی که انجمن خودروسازان اروپا در ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶ منتشر کرد، ثبت‌نام اتوبوس‌های جدید در اتحادیه‌اروپا در نیمه نخست سال جاری میلادی ۲۲.۷ درصد افزایش یافت و به ۲۲ هزار و ۵۹۰ دستگاه رسید. این رقم نشان‌دهنده تقویت تقاضا برای اتوبوس‌های جدید است؛ هرچند باید توجه داشت که آمار یادشده مربوط به ثبت‌نام خودروهاست و نه تعداد اتوبوس‌های تولیدشده در کارخانه‌ها.
این تفاوت از نظر تحلیل صنعتی اهمیت زیادی دارد. ثبت‌نام می‌تواند تحت‌تاثیر تحویل اتوبوس‌های تولیدشده در دوره‌های قبل، موجودی انبارها و زمان اجرای قراردادهای حمل‌ونقل عمومی قرار گیرد. بنابراین، افزایش تقاضا زمانی به رشد پایدار تولید منجر می‌شود که خودروسازان بتوانند سفارش‌های جدید را به برنامه‌های تولیدی مشخص تبدیل کنند.
آسیا همچنان قطب اصلی تولید اتوبوس
اطلاعات منتشرشده از سوی انجمن خودروسازان اروپا درباره عملکرد جهانی این صنعت در سال ۲۰۲۴ نشان می‌دهد که آسیا جایگاه مسلط خود را در تولید اتوبوس حفظ کرده است. بر اساس این گزارش، تولید جهانی اتوبوس‌های بیش از ۵ تن در سال ۲۰۲۴ با رشد ۱۰.۳ درصدی نسبت به سال قبل، به حدود ۳۶۲ هزار دستگاه رسید.
از این میزان، ۲۲۳ هزار و ۷۱۷ دستگاه در آسیا تولید شد؛ رقمی که حدود ۶۱.۸ درصد از کل تولید جهانی را تشکیل می‌دهد. چین با تولید ۱۱۵ هزار و ۳۹۶ دستگاه و هند با ۸۲ هزار و ۶۶۴ دستگاه، دو تولیدکننده بزرگ این منطقه بودند. تولید چین در مقایسه با سال ۲۰۲۳ حدود ۲۳ درصد و تولید هند ۷.۲ درصد افزایش یافت.
این آمار نشان می‌دهد که مزیت تولیدکنندگان آسیایی صرفا به عرضه محصولات ارزان‌تر محدود نیست. برخورداری از زنجیره‌تامین گسترده، ظرفیت بالای تولید قطعات، بازار داخلی بزرگ و امکان تامین سفارش‌های حجیم، به شرکت‌های این منطقه اجازه می‌دهد در پروژه‌های بزرگ حمل‌ونقل عمومی حضور پررنگی داشته باشند.
البته این داده‌ها مربوط به سال ۲۰۲۴ است و نباید به‌عنوان آمار تولید سال جاری معرفی شوند. برای سال ۲۰۲۶، آمار تفکیکی تولید اتوبوس در برخی کشورها منتشر شده است، اما داده‌های در دسترس به‌تنهایی برای اعلام نرخ قطعی رشد تولید جهانی در کل سال کافی نیستند.
اروپا؛ بازار رو به رشد و رقابت با تولیدکنندگان چینی
یکی از مهم‌ترین تحولات روزهای اخیر صنعت اتوبوس‌سازی، افزایش نگرانی تولیدکنندگان اروپایی از رقابت با شرکت‌های چینی است. انجمن خودروسازان اروپا در گزارش ۲۱ اکتبر خود خواستار بازنگری در سیاست‌های خرید عمومی و تقویت شرایط رقابت برای تولیدکنندگان مستقر در اتحادیه‌اروپا شد.
بر اساس همین گزارش، حدود ۶۰ درصد اتوبوس‌های شهری تازه‌ثبت‌نام‌شده در اروپا برقی هستند. این موضوع نشان می‌دهد که تغییر فناوری در بازار اتوبوس، سریع‌تر از بسیاری از بخش‌های دیگر صنعت‌خودرو در حال پیشروی است.
انجمن خودروسازان اروپا همچنین اعلام کرده است که بیش از ۳۸ کارخانه مونتاژ اتوبوس در ۱۲ کشور عضو اتحادیه اروپا فعالیت می‌کنند. این ظرفیت صنعتی، شبکه‌ای از فعالیت‌های مرتبط با تولید شاسی، قطعات، سامانه‌های برقی، مهندسی و خدمات فنی را نیز در بر می‌گیرد.
با وجود این زیرساخت، تولیدکنندگان اروپایی معتقدند افزایش تقاضا لزوما به معنای افزایش سهم کارخانه‌های داخلی از بازار نیست. طبق آمار ارائه‌شده در گزارش این انجمن، برندهای چینی در سال ۲۰۲۵ حدود ۳۲ درصد از بازار اتوبوس‌های شهری برقی اتحادیه اروپا را در اختیار داشتند. همچنین سهم این برندها از کل بازار اتوبوس اروپا حدود ۹ درصد اعلام شده است.
این وضعیت برای تولیدکنندگان اروپایی دو پیامد دارد: از یک سو، رشد بازار فرصت افزایش تولید و سرمایه‌گذاری را فراهم می‌کند و از سوی دیگر، فشار رقابتی می‌تواند حاشیه‌سود و سهم بازار آن‌ها را تحت‌تاثیر قرار دهد. به‌همین دلیل، موضوعاتی مانند سهم ساخت داخل، توسعه زنجیره‌تامین و معیارهای غیرقیمتی در مناقصه‌های عمومی، بیش از گذشته در کانون توجه قرار گرفته‌اند.
بر اساس گزارشی که انجمن خودروسازان اروپا در ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶ منتشر کرد ثبت‌نام اتوبوس‌های جدید در اتحادیه‌اروپا در نیمه نخست سال جاری میلادی ۲۲.۷ درصد افزایش یافت و به ۲۲ هزار و ۵۹۰ دستگاه رسید
سرمایه‌گذاری تازه در آمریکا برای افزایش ظرفیت تولید
در آمریکا نیز نشانه‌هایی از سرمایه‌گذاری تازه در صنعت اتوبوس‌سازی دیده می‌شود. طبق اطلاعیه دفتر فرماندار ایالت جورجیا در ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶، شرکت بلو برد قصد دارد حدود ۳۰۰ میلیون‌دلار در یک تاسیسات تولیدی جدید در شهر فورت‌ولی سرمایه‌گذاری کند.
بر اساس این اطلاعیه، پروژه جدید در یک سایت صنعتی پیشین توسعه می‌یابد و قرار است ظرفیت تولید اتوبوس‌های مدرسه با قوای محرکه مختلف، شامل دیزلی، بنزینی، گازسوز و برقی را فراهم کند. مساحت تاسیسات جدید حدود یک میلیون فوت مربع اعلام شده و اجرای عملیات ساختمانی آن برای سه‌ماهه نخست سال ۲۰۲۷ برنامه‌ریزی شده است. این پروژه همچنین قرار است طی سه سال آینده ۳۷۵ فرصت شغلی جدید ایجاد کند.
این سرمایه‌گذاری که جزئیات آن در روزهای اخیر منتشر شده، نمونه‌ای از تلاش تولیدکنندگان برای افزایش ظرفیت و پاسخگویی به نیازهای متنوع بازار است. البته اعلام سرمایه‌گذاری به معنای افزایش فوری تولید نیست؛ زیرا تکمیل کارخانه، نصب تجهیزات، استخدام نیروی انسانی و رسیدن به ظرفیت عملیاتی به زمان نیاز دارد.
نکته مهم دیگر آن است که توسعه این کارخانه تنها بر اتوبوس‌های برقی متمرکز نیست. پیش‌بینی تولید مدل‌های مختلف نشان می‌دهد که در بازار آمریکا، تنوع فناوری‌های محرکه همچنان اهمیت دارد و تولیدکنندگان برای پاسخ به نیاز ناوگان‌های مختلف، رویکردی چندمسیره را دنبال می‌کنند.
برقی‌سازی؛ عامل تغییر ساختار تولید جهانی
گسترش اتوبوس‌های برقی یکی از مهم‌ترین عواملی است که ساختار رقابت در صنعت اتوبوس‌سازی را تغییر داده است. بر اساس گزارش چشم‌انداز جهانی خودروهای برقی آژانس بین‌المللی انرژی، فروش جهانی اتوبوس‌های برقی در سال ۲۰۲۵ همچنان تحت‌تاثیر جایگاه چین قرار داشت، اما سهم این کشور از فروش جهانی به‌حدود ۶۰ درصد کاهش یافت. این کاهش سهم به معنای عقب‌نشینی قطعی چین نیست، بلکه نشان می‌دهد بازارهای دیگر نیز با سرعت بیشتری در حال توسعه هستند.
اروپا در سال ۲۰۲۵ بیش از ۱۲ هزار اتوبوس برقی فروخت که نسبت به سال قبل ۲۸ درصد افزایش داشت. در آمریکای لاتین نیز فروش اتوبوس‌های برقی بیش از سه برابر شد داشت و از سه هزار دستگاه فراتر رفت. در مقابل، فروش این محصولات در آمریکا در همان سال ۴۰ درصد کاهش یافت؛ موضوعی که تفاوت مسیر توسعه بازارها را نشان می‌دهد.
این آمارها مربوط به فروش اتوبوس برقی است و نباید با تولید کل اتوبوس‌ها یکسان تلقی شود. با این حال، تغییر ترکیب تقاضا بر برنامه‌ریزی خطوط تولید، تامین باتری، توسعه سامانه‌های الکتریکی و سرمایه‌گذاری در فناوری‌های جدید اثر مستقیم دارد.
برای تولیدکنندگان، برقی‌سازی به معنای تغییر در ساختار هزینه و زنجیره‌تامین است. دسترسی به باتری، سامانه مدیریت انرژی، تجهیزات شارژ و نیروی انسانی متخصص، در کنار توان تولید بدنه و شاسی، به عوامل تعیین‌کننده رقابت تبدیل شده‌اند.
چشم‌انداز تولید؛ رشد بازار بدون تضمین افزایش یکسان تولید
مجموع داده‌های موجود نشان می‌دهد صنعت اتوبوس‌سازی جهان در مسیری قرار گرفته که در آن، رشد تقاضا و توسعه فناوری با رقابت شدید بر سر سهم بازار همراه شده است. اروپا با افزایش ثبت‌نام اتوبوس‌های جدید، چین با ظرفیت تولید گسترده و آمریکا با سرمایه‌گذاری در تاسیسات تازه، هر یک در تلاش هستند جایگاه خود را در این بازار حفظ یا تقویت کنند.
با این حال، برای اعلام نرخ رشد تولید جهانی در سال ۲۰۲۶ باید منتظر انتشار آمارهای کامل‌تر و هم‌دوره از سوی مراجع بین‌المللی ماند. تازه‌ترین تحولات منتشرشده در ۲۱ و ۲۲ اکتبر، بیشتر بر سیاست صنعتی اروپا و سرمایه‌گذاری در ظرفیت تولید آمریکا متمرکز بوده‌اند و به‌تنهایی نرخ رشد روزانه یا سالانه تولید جهانی را مشخص نمی‌کنند.
در چنین شرایطی، شاخص اصلی موفقیت تولیدکنندگان تنها تعداد اتوبوس‌های فروخته‌شده نیست؛ بلکه توان تبدیل سفارش‌ها به تولید پایدار، تامین قطعات، کنترل هزینه و پاسخگویی به نیازهای جدید ناوگان حمل‌ونقل عمومی است. در سال‌های پیش رو، کشورهایی که بتوانند میان ظرفیت تولید، فناوری‌های کم‌آلاینده و رقابت‌پذیری اقتصادی تعادل برقرار کنند، از موقعیت مناسب‌تری برای بهره‌برداری از رشد بازار جهانی اتوبوس برخوردار خواهند بود.
