صنعت اتوبوس‌سازی جهان نیمه نخست سال جاری میلادی را در شرایطی متفاوت از بخش خودروهای سواری پشت سر گذاشت. افزایش تقاضا برای ناوگان حمل‌ونقل عمومی، توسعه اتوبوس‌های برقی و برنامه نوسازی ناوگان شهری در برخی کشورها، زمینه رشد بازار را فراهم کرده؛ اما این رشد به‌معنای بهبود یکسان شرایط تولید در تمام مناطق جهان نیست. خودروسازان تجاری همچنان با فشار هزینه‌های مواداولیه، فناوری باتری، انرژی، نیروی انسانی و رقابت فزاینده تولیدکنندگان آسیایی مواجه هستند.
در بررسی عملکرد این صنعت باید میان تولید اتوبوس و ثبت‌نام یا فروش اتوبوس تفاوت قائل شد. آمارهای منتشرشده از سوی انجمن تولیدکنندگان خودرو اروپا عمدتا به ثبت‌نام خودروهای جدید مربوط است و نمی‌توان آن را معادل تعداد اتوبوس‌های تولیدشده در جهان دانست.
همچنین تا زمان تنظیم این گزارش، آمار رسمی و یکپارچه‌ای که تعداد تولید جهانی اتوبوس را در 6 ماهه نخست ۲۰۲۶ با مدت مشابه سال قبل مقایسه کند، منتشر نشده است.
چین؛ بزرگ‌ترین بازیگر تولید اتوبوس
چین همچنان یکی از مهم‌ترین مراکز تولید اتوبوس در جهان محسوب می‌شود و عملکرد این کشور تاثیر قابل توجهی بر بازار جهانی دارد. بر اساس آمار انجمن خودروسازان چین، تولید اتوبوس در این کشور طی 6 ماهه نخست سال ۲۰۲۶ به حدود ۲۷۷ هزار دستگاه رسید که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۶ درصد افزایش را نشان می‌دهد.
میزان فروش نیز با رشد ۵ درصدی به‌حدود ۲۷۸ هزار دستگاه رسید. در ترکیب این تولیدات، اتوبوس‌های سبک سهم قابل توجهی دارند و تولید اتوبوس‌های بزرگ و متوسط در مقایسه با سال گذشته با عملکرد متفاوتی همراه بوده است.
بنابراین رشد کلی تولید چین را نباید به معنای افزایش یکسان تیراژ در تمام کلاس‌های اتوبوس دانست. نکته مهم دیگر، سرعت توسعه خودروهای تجاری انرژی نو در چین است. این کشور با توسعه زنجیره‌تولید باتری، موتورهای الکتریکی و سامانه‌های مدیریت انرژی، توانسته است ظرفیت صنعتی خود را در حوزه اتوبوس‌های برقی افزایش دهد. برخورداری از زنجیره‌تامین گسترده و مقیاس بالای تولید، به شرکت‌های چینی امکان داده است در بازارهای صادراتی نیز حضور پررنگ‌تری داشته باشند.
افت تولید در هند؛ فشار بر صادرات و بازار داخلی
در مقابل، بازار هند در سه‌ماهه نخست سال مالی ۲۰۲۷ این کشور، یعنی آوریل تا ژوئن ۲۰۲۶، عملکرد ضعیف‌تری ثبت کرده است. بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی موسسه پژوهشی RACE Innovations، تولید اتوبوس و میدل‌باس در این دوره به ۱۹ هزار و ۵۹۱ دستگاه رسید؛ درحالی که این رقم در مدت مشابه سال قبل ۲۲ هزار و ۳۵۵ دستگاه بود. به این ترتیب، تولید اتوبوس در هند ۱۲.۴ درصد کاهش یافت.
طبق گزارش انجمن تولیدکنندگان خودرو اروپا ثبت‌نام برای تحویل اتوبوس‌های جدید در اتحادیه‌اروپا طی نیمه نخست ۲۰۲۶ با رشد ۲۲.۷ درصدی به ۲۲ هزار و ۵۹۰ دستگاه رسید
فروش داخلی نیز با افت ۵ درصدی به ۱۷ هزار و ۱۸۹ دستگاه رسید و صادرات با کاهش ۳۴ درصدی از ۳ هزار و ۱۷۱ دستگاه به ۲ هزار و ۹۴ دستگاه تنزل پیدا کرد. این آمار نشان می‌دهد صنعت اتوبوس‌سازی هند با چالش هم‌زمان در بازار داخلی و صادراتی مواجه شده است. کاهش سفارش‌های خارجی می‌تواند ظرفیت تولید کارخانه‌ها را تحت فشار قرار دهد و در صورت تداوم، بر هزینه تمام‌شده محصولات نیز اثر بگذارد.
اروپا؛ رشد تقاضا و نگرانی از آینده تولید داخلی
بازار اروپا شرایط متفاوتی دارد. طبق گزارش انجمن تولیدکنندگان خودرو اروپا، ثبت‌نام اتوبوس‌های جدید در اتحادیه‌اروپا طی نیمه نخست ۲۰۲۶ با رشد ۲۲.۷ درصدی به ۲۲ هزار و ۵۹۰ دستگاه رسید. ایتالیا، آلمان و فرانسه از بازارهای مهم رشد بودند و لهستان نیز افزایش قابل توجهی را تجربه کرد. در همین دوره، ثبت‌نام اتوبوس‌های برقی در اتحادیه‌اروپا ۵۶.۸ درصد افزایش یافت و سهم این محصولات از بازار به ۲۷.۷ درصد رسید. همچنین حدود ۶۰ درصد اتوبوس‌های شهری جدید ثبت‌شده در اروپا برقی هستند. با وجود این رشد، تولیدکنندگان اروپایی نسبت به آینده صنعت‌خود نگرانی‌هایی دارند.
انجمن ACEA در گزارش ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶ هشدار داده است که بخشی از منابع عمومی اختصاص‌یافته به نوسازی ناوگان اتوبوسرانی اروپا به جای تولیدکنندگان داخلی، نصیب شرکت‌های خارج از اتحادیه‌اروپا می‌شود. در حال حاضر حدود ۶۸۰ هزار دستگاه اتوبوس در ناوگان اتحادیه اروپا فعالیت می‌کنند و بخش عمده خدمات آن‌ها از طریق قراردادهای عمومی و مناقصه‌های دولتی ارائه می‌شود.
در چنین شرایطی، قیمت پایین‌تر محصولات وارداتی می‌تواند موقعیت تولیدکنندگان اروپایی را تحت فشار قرار دهد. در حال حاضر حدود ۶۸۰ هزار دستگاه اتوبوس در ناوگان اتحادیه‌اروپا فعالیت می‌کنند و بخش عمده خدمات آن‌ها از طریق قراردادهای عمومی و مناقصه‌های دولتی ارائه می‌شود. در چنین شرایطی، قیمت پایین‌تر محصولات وارداتی می‌تواند موقعیت تولیدکنندگان اروپایی را تحت‌فشار قرار دهد.
ACEA همچنین پیش‌بینی کرده است تولید اتوبوس اروپا در سال ۲۰۲۶ حدود ۲.۷ درصد رشد کند؛ با این حال، کسری تجاری اتحادیه‌اروپا در بخش اتوبوس به حدود ۱.۷ میلیارد یورو رسیده است.
برقی‌سازی؛ فرصت فناورانه یا هزینه سنگین تولید؟
یکی از مهم‌ترین چالش‌های صنعت اتوبوس‌سازی جهان، هزینه بالای توسعه و تولید محصولات برقی است. اگرچه این فناوری می‌تواند هزینه مصرف انرژی و آلایندگی ناوگان را کاهش دهد، اما سرمایه‌گذاری اولیه برای طراحی شاسی، توسعه بسته باتری، سامانه مدیریت حرارتی، موتور الکتریکی و تجهیزات شارژ همچنان قابل توجه است.
علاوه‌بر این، تولیدکنندگان باید برای تامین باتری و قطعات الکترونیکی راهبرد مشخصی داشته باشند. وابستگی به تامین‌کنندگان محدود، نوسان قیمت مواد اولیه و اختلال در حمل‌ونقل بین‌المللی می‌تواند برنامه تولید را با مشکل مواجه کند.
در اروپا، نبود زیرساخت کافی برای شارژ ناوگان سنگین و محدودیت ظرفیت شبکه برق نیز از موانع توسعه سریع اتوبوس‌های برقی محسوب می‌شود. انجمن خودروسازان اروپا نیز تاکید کرده است که افزایش سهم خودروهای برقی بدون فراهم شدن شرایط زیرساختی و مالی مورد نیاز، با محدودیت مواجه خواهد شد.
در اروپا، نبود زیرساخت کافی برای شارژ ناوگان سنگین و محدودیت ظرفیت شبکه برق نیز از موانع توسعه سریع اتوبوس‌های برقی محسوب می‌شود. انجمن خودروسازان اروپا نیز تاکید کرده است که افزایش سهم خودروهای برقی بدون فراهم شدن شرایط زیرساختی و مالی مورد نیاز، با محدودیت مواجه خواهد شد.
از سوی دیگر، شرکت‌های اتوبوس‌ساز باید هم‌زمان با توسعه فناوری برقی، تولید محصولات دیزلی کم‌مصرف و استاندارد را نیز ادامه دهند؛ زیرا بسیاری از بازارهای نوظهور هنوز زیرساخت لازم برای برقی‌سازی کامل ناوگان را ندارند.
نقدینگی؛ چالش پنهان تولیدکنندگان اتوبوس
یکی دیگر از مشکلات مهم این صنعت، تامین سرمایه در گردش است. تولید اتوبوس برخلاف بسیاری از خودروهای سواری، به سفارش‌های بزرگ سازمانی و دولتی وابستگی دارد. فاصله زمانی میان دریافت سفارش، تامین قطعات، تولید، تحویل و وصول مطالبات می‌تواند فشار قابل توجهی بر نقدینگی شرکت‌ها وارد کند.
عملکرد شرکت هلندی ایبوسکو نمونه‌ای از این وضعیت است. این شرکت در گزارش عملکرد نیمه نخست ۲۰۲۶ اعلام کرد تنها ۱۶ دستگاه اتوبوس تحویل داده است؛ درحالی‌که این رقم در نیمه نخست سال قبل ۴۷ دستگاه بود. درآمد شرکت نیز از ۲۸.۲ میلیون‌یورو به ۲۲ میلیون‌یورو کاهش یافت.
ایبوسکو در همین گزارش از ادامه مشکلات سرمایه در گردش و نقدینگی خبر داده است. موجودی نقد شرکت در پایان ژوئن به ۲.۱ میلیون‌یورو رسید و حقوق صاحبان سهام آن نیز منفی ۱۴.۸ میلیون‌یورو گزارش شد.
این نمونه نشان می‌دهد حتی شرکت‌های فعال در فناوری اتوبوس برقی نیز در صورت نداشتن ساختار مالی پایدار، ممکن است در تبدیل سفارش‌های دریافتی به تولید و تحویل مستمر با مشکل مواجه شوند.
رقابت جهانی وارد مرحله تازه‌ای شده است
درمجموع، صنعت اتوبوس‌سازی جهان با دو روند هم‌زمان روبه‌رو است؛ از یک طرف، توسعه حمل‌ونقل عمومی و برقی‌سازی تقاضای جدیدی ایجاد کرده و از طرف دیگر، رقابت قیمتی و هزینه‌های سرمایه‌گذاری، حاشیه‌سود تولیدکنندگان را تحت‌فشار قرار داده است.
چین با اتکا به مقیاس تولید و زنجیره‌تامین گسترده، در حال تقویت موقعیت خود است. هند با افت تولید و صادرات در بخشی از بازار مواجه شده و اروپا نیز با وجود رشد تقاضا، درباره انتقال سفارش‌های عمومی به تولیدکنندگان خارجی هشدار می‌دهد.
برای صنعت اتوبوس‌سازی ایران نیز این تحولات اهمیت دارد. توسعه محصول بدون دسترسی پایدار به قطعات، سرمایه در گردش، فناوری قوای محرکه و بازار سفارش‌گذاری قابل پیش‌بینی، نمی‌تواند به تولید رقابت‌پذیر منجر شود. تجربه بازارهای جهانی نشان می‌دهد آینده این صنعت صرفا به افزایش ظرفیت کارخانه‌ها وابسته نیست؛ بلکه توانایی تولیدکنندگان در کاهش هزینه، توسعه فناوری، تامین مالی و ایجاد شبکه پایدار خدمات پس از فروش، تعیین‌کننده جایگاه آن‌ها در رقابت آینده خواهد بود.
