اگر تا یک دهه قبل خودروهای ون بیشتر بهعنوان وسیلهای برای حمل بارهای سبک یا جابهجایی مسافران در خطوط شهری شناخته میشدند، اکنون این خودروها به یکی از مهمترین ارکان اقتصاد حملونقل جهان تبدیل شدهاند.
رشد تجارت الکترونیک، افزایش تقاضا برای تحویل سریع کالا، توسعه خدمات شهری، رونق گردشگری و حرکت صنعتخودرو به سمت برقیسازی موجب شده است خودروهای ون طی سالهای ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۶ جایگاه ویژهای در بازار جهانی بهدست آورند. بسیاری از کارشناسان معتقدند دهه گذشته را باید «دهه طلایی خودروهای ون» نامید؛ دههای که این خودروها از یک وسیله تجاری ساده به محصولی راهبردی برای اقتصاد و صنعت خودرو تبدیل شدند.
آغاز یک تحول بزرگ
سال ۲۰۱۶ را میتوان نقطه آغاز جهش بازار خودروهای ون دانست. اگرچه این خودروها پیش از آن نیز سهم قابل قبولی از بازار خودروهای تجاری داشتند، اما تغییر رفتار مصرفکنندگان و رشد اقتصاد دیجیتال شرایط را بهطور کامل تغییر داد.
با گسترش فروش اینترنتی کالا، شرکتهای توزیع و پخش ناچار شدند شبکه حملونقل خود را توسعه دهند. برخلاف کامیونهای بزرگ که برای حمل بارهای سنگین و بینشهری طراحی شدهاند، ونها بهدلیل ابعاد مناسب، مصرف سوخت کمتر و امکان تردد آسان در معابر شهری، بهترین گزینه برای تحویل سفارشها شناخته شدند.
در همین دوره، بسیاری از شرکتهای بزرگ حملونقل، فروشگاههای اینترنتی و شرکتهای پستی سرمایهگذاری گستردهای برای افزایش ناوگان ون خود انجام دادند. این موضوع موجب شد خودروسازان نیز خطوط تولید جدیدی را برای پاسخگویی به افزایش تقاضا راهاندازی کنند.
رشد مداوم سهم بازار
بررسی روند بازار جهانی نشان میدهد که در فاصله سالهای ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۶، سهم خودروهای ون از بازار خودروهای تجاری سبک بهطور مستمر افزایش یافته است. در اروپا، بسیاری از خودروسازان بخش عمده سرمایهگذاری خود را به توسعه ونهای باری و مسافری اختصاص دادند. در چین، رشد تجارت الکترونیک و توسعه شرکتهای حمل کالا موجب شد فروش ونها رکوردهای جدیدی را ثبت کند. در آمریکای شمالی نیز توسعه خدمات توزیع کالا و نیاز به ناوگان حملونقل درونشهری، بازار این خودروها را رونق بخشید.
کارشناسان صنعتخودرو معتقدند یکی از مهمترین ویژگیهای خودروهای ون، انعطافپذیری بالای آنهاست. این خودروها هم برای حمل بار، هم برای جابهجایی مسافر، هم برای خدمات امدادی، هم برای ناوگان گردشگری و هم برای خدمات شهری قابل استفاده هستند؛ موضوعی که موجب شده دامنه مشتریان آنها روزبهروز گستردهتر شود.
تجارت الکترونیک؛ عامل اصلی رشد
یکی از مهمترین دلایل افزایش تقاضا برای خودروهای ون، رشد سریع تجارت الکترونیک در سراسر جهان است. طی یک دهه گذشته، میلیونها نفر خریدهای روزمره خود را از طریق اینترنت انجام دادهاند و همین موضوع شرکتهای توزیع را با حجم بیسابقهای از سفارشها روبهرو کرده است.
تحویل سریع کالا بدون استفاده از ناوگان گسترده ون تقریبا غیرممکن است. این خودروها میتوانند در خیابانهای پرتردد، کوچههای باریک و مناطق مسکونی بهراحتی تردد کنند و کالا را در کوتاهترین زمان ممکن بهدست مشتری برسانند. از این رو، بسیاری از شرکتهای بزرگ جهان هزاران دستگاه ون را به ناوگان خود اضافه کردهاند.
تاثیر همهگیری کرونا
همهگیری کرونا در سالهای ابتدایی دهه ۲۰۲۰، اگرچه برای مدتی تولید خودرو را کاهش داد، اما در مقابل موجب انفجار تقاضا برای خدمات خرید اینترنتی و ارسال کالا شد. مردم در بسیاری از کشورها بهجای مراجعه حضوری به فروشگاهها، خریدهای خود را بهصورت اینترنتی انجام دادند و همین مساله نیاز به خودروهای ون را افزایش داد.
در این دوره، بسیاری از شرکتهای حملونقل ناچار شدند ظرفیت ناوگان خود را توسعه دهند. خودروسازان نیز پس از عبور از بحران کمبود قطعات و ریزتراشهها، بخش قابل توجهی از تولید خود را به خودروهای ون اختصاص دادند.
ونها دیگر فقط خودروهای باری نیستند
یکی دیگر از تحولات مهم این دهه، تغییر کاربری خودروهای ون بود. امروزه این خودروها تنها برای حمل بار استفاده نمیشوند، بلکه در بخشهای مختلفی از اقتصاد حضور دارند.
ونهای مسافری در حملونقل شهری و بینشهری، سرویس مدارس، هتلها، شرکتهای گردشگری، فرودگاهها و حتی سفرهای خانوادگی نقش مهمی ایفا میکنند. همچنین بسیاری از شرکتهای خدمات فنی، اورژانس، آتشنشانی، مخابرات و خدمات شهری از انواع ونهای مجهز برای ارائه خدمات استفاده میکنند.
بسیاری از خانوادهها در اروپا، آمریکای شمالی و استرالیا از این خودروها برای سفرهای طولانی استفاده میکنند و بازار تجهیزات جانبی این خودروها نیز رشد قابل توجهی داشته است.
برقیسازی، هوشمندسازی و تغییر چهره خودروهای ون
یکی از مهمترین تحولات بازار خودروهای ون در فاصله سالهای ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۶، حرکت شتابان خودروسازان به سمت تولید مدلهای برقی بود. اگر در ابتدای این دهه بیشتر ونها با موتورهای بنزینی یا دیزلی عرضه میشدند، در سال ۲۰۲۶ تقریبا تمامی خودروسازان بزرگ جهان دستکم یک یا چند مدل ون برقی در سبد محصولات خود دارند.
علت این تغییر تنها کاهش آلایندگی نبود. شرکتهای بزرگ حملونقل و توزیع کالا به این نتیجه رسیدند که استفاده از ونهای برقی، بهویژه در مسیرهای شهری، هزینه سوخت و نگهداری را کاهش میدهد و از سوی دیگر، امکان تردد در مناطقی را فراهم میکند که ورود خودروهای آلاینده در آنها محدود شده است.
امروزه بسیاری از کلانشهرهای اروپا و برخی شهرهای آسیایی و آمریکایی قوانین سختگیرانهای برای کاهش آلایندگی وضع کردهاند. درچنین شرایطی، شرکتهای حملونقل برای حفظ فعالیت خود ناچار به نوسازی ناوگان و استفاده از خودروهای پاک شدهاند.
رقابت خودروسازان برای تصاحب بازار
رشد تقاضا برای خودروهای ون موجب شد تقریبا همه خودروسازان بزرگ جهان سرمایهگذاری گستردهای در این بخش انجام دهند. رقابت دیگر تنها بر سر قدرت موتور یا ظرفیت حمل بار نبود، بلکه شاخصهایی مانند مصرف انرژی، برد حرکتی، سامانههای ایمنی، فناوریهای ارتباطی و راحتی راننده نیز به عوامل تعیینکننده تبدیل شدند.
در نسل جدید ونها، استفاده از سامانههای کمکی رانندگی، ترمز اضطراری خودکار، هشدار خروج از مسیر، دوربینهای دید پیرامونی، نمایشگرهای دیجیتال، سامانههای مدیریت ناوگان و ارتباط برخط با مراکز کنترل به یک استاندارد تبدیل شده است.
این فناوریها نهتنها ایمنی راننده و سرنشینان را افزایش دادهاند، بلکه به شرکتهای حملونقل امکان دادهاند مسیرها، زمان تحویل کالا و مصرف انرژی را با دقت بیشتری مدیریت کنند.
رشد صنعت لجستیک؛ موتور محرک بازار ون
بدون تردید، صنعت لجستیک بزرگترین مشتری خودروهای ون در جهان محسوب میشود. طی یک دهه گذشته، رشد تجارت الکترونیک، توسعه فروشگاههای اینترنتی و افزایش تقاضا برای تحویل کالا در کوتاهترین زمان ممکن، موجب شد شرکتهای لجستیکی ناوگان خود را به شکل بیسابقهای گسترش دهند.
امروزه در بسیاری از کشورهای جهان، هزاران دستگاه ون از ساعات اولیه صبح تا نیمهشب در حال جابهجایی کالا هستند. این خودروها حلقه اتصال میان مراکز توزیع و مصرفکنندگان بهشمار میروند و نقش آنها در اقتصاد دیجیتال روزبهروز پررنگتر میشود.
کارشناسان معتقدند اگر روند رشد تجارت الکترونیک ادامه یابد، بازار خودروهای ون نیز در سالهای آینده همچنان صعودی خواهد بود.
ونها؛ انتخاب نخست حملونقل شهری
یکی دیگر از عوامل رشد این بازار، تغییر سیاستهای حملونقل شهری است. بسیاری از شهرهای بزرگ جهان بهجای استفاده از اتوبوسهای بزرگ در مسیرهای کمتقاضا، از ونهای مسافری استفاده میکنند.
این خودروها هزینه خرید و نگهداری پایینتری دارند، مصرف انرژی آنها کمتر است و میتوانند در خیابانهای باریک و مناطق پرتراکم بهراحتی تردد کنند. از این رو، بسیاری از شهرداریها و شرکتهای حملونقل عمومی در سالهای اخیر بخشی از ناوگان خود را با ونهای مدرن جایگزین کردهاند.
همچنین در بخش گردشگری، هتلها، فرودگاهها و شرکتهای خدمات مسافرتی نیز استفاده از ونهای مجهز رشد چشمگیری داشته است.
سهم رو به افزایش در اقتصاد جهانی
بررسی روند سرمایهگذاری خودروسازان نشان میدهد خودروهای ون دیگر یک محصول حاشیهای نیستند، بلکه به یکی از سودآورترین بخشهای صنعتخودرو تبدیل شدهاند.
حاشیهسود مناسب، تقاضای پایدار، نیاز مستمر شرکتهای حملونقل و امکان عرضه نسخههای متنوع باری، مسافری، امدادی و خدماتی باعث شده است سرمایهگذاری در این بخش با سرعت ادامه پیدا کند.
همچنین رشد صنایع وابسته مانند تولید تجهیزات سردخانهای، تجهیزات امدادی، خودروهای خدمات شهری و کاربریهای ویژه نیز بازار این خودروها را گستردهتر کرده است.
ایران و فرصت توسعه بازار ون
در ایران نیز شرایط اقتصادی و نیازهای حملونقل نشان میدهد بازار خودروهای ون ظرفیت رشد قابل توجهی دارد. افزایش خریدهای اینترنتی، توسعه شرکتهای پخش، رشد خدمات شهری، گسترش گردشگری داخلی و نیاز به نوسازی ناوگان حملونقل عمومی، همگی از عواملی هستند که میتوانند تقاضا برای این خودروها را افزایش دهند.
با این حال، بخش قابل توجهی از ناوگان ون کشور فرسوده است و هزینههای تعمیر و نگهداری بالایی دارد. علاوهبر این، بسیاری از خودروهای موجود از نظر مصرف سوخت، ایمنی و آلایندگی با استانداردهای روز فاصله دارند.
از این رو کارشناسان معتقدند وزارت صنعت، معدن و تجارت باید با همکاری خودروسازان، برنامهای جامع برای توسعه تولید ونهای مدرن، کممصرف و در آینده برقی تدوین کند. در کنار آن، ارائه تسهیلات برای نوسازی ناوگان و حمایت از قطعهسازان داخلی میتواند زمینه رشد این بخش را فراهم آورد.
درنهایت مرور روند بازار جهانی از سال ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۶ نشان میدهد خودروهای ون از یک وسیله حملونقل صرفا تجاری به یکی از ارکان اصلی اقتصاد شهری و زنجیرهتامین جهانی تبدیل شدهاند. رشد تجارت الکترونیک، توسعه خدمات لجستیکی، افزایش شهرنشینی، گسترش گردشگری، حرکت بهسمت برقیسازی و استفاده از فناوریهای هوشمند، موجب شده است این کلاس خودرویی جایگاه راهبردیتری در صنعتخودرو پیدا کند.
در مقابل، ایران نیز با توجه به نیاز روزافزون به نوسازی ناوگان حملونقل، توسعه خدمات توزیع کالا و افزایش تقاضا برای خودروهای تجاری سبک، فرصت مناسبی برای سرمایهگذاری در این بخش دارد. تحقق این هدف نیازمند همکاری نزدیک دولت، وزارت صنعت، معدن و تجارت، خودروسازان و قطعهسازان است تا با تدوین یک نقشه راه بلندمدت، تولید ونهای مدرن، کممصرف و در آینده برقی در دستور کار قرار گیرد.
بدون تردید، خودروهای ون در سالهای آینده نقش مهمتری در حملونقل شهری، خدمات عمومی و اقتصاد دیجیتال ایفا خواهند کرد. از این رو، هر کشوری که بتواند سهم بیشتری از این بازار را بهدست آورد، نهتنها از مزایای اقتصادی آن بهرهمند خواهد شد، بلکه جایگاه خود را در زنجیره جهانی صنعتخودرو نیز تقویت خواهد کرد. برای صنعتخودرو ایران نیز توجه به این روند، نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی برای حفظ رقابتپذیری و پاسخگویی به نیازهای آینده بازار است.
