بازار خودرو با پایان شهریور و آغاز پاییز ۱۴۰۵ همچنان درگیر رکود است؛ بازاری که در طول تابستان با وجود نوسانات نرخ دلار، انتظار داشت با انتشار برخی تصمیمات و سیاستهای اقتصادی، سیگنالهایی برای تحرک دریافت کند، اما درنهایت تابستان نیز نتوانست بازار خودرو را از رکود خارج کند. بازار خودرو تابستان را درحالی پشت سر گذاشت که شاخصهای تولید و معاملات از عمیقتر شدن رکود در این بازار حکایت دارند. بازاری که نهتنها در فصل گرم سال خبری از رونق سنتی هر ساله در آن نبود، بلکه همزمان با رشد تورم و کاهش قدرت خرید خانوارها، چشماندازی نگرانکننده از وضعیت بازار خودرو ترسیم کرد. در ماههای گذشته، بازار خودرو بیشتر تماشاگر داشت تا خریدار. این بازار پیش از این برای بخش قابلتوجهی از خانوارهای ایرانی تنها یک کالای مصرفی نبود و در دورههای تورمی، نقش یک دارایی برای حفظ ارزش پول را نیز ایفا میکرد. حتی در مقاطعی که تقاضای مصرفی کاهش پیدا میکرد، بخشی از تقاضا از سوی کسانی شکل میگرفت که خودرو را به چشم یک سرمایه میدیدند.
اما اکنون همزمان با فرسایش قدرت خرید خانوار و افزایش هزینههای زندگی، ظرفیت بازار برای جذب این نوع تقاضا نیز کاهش یافته است. بخشی از پاسخ بهشرایط حاکم بر بازار خودرو را باید در چند سال رکود و کاهش قدرت خرید جستوجو کرد. قیمت خودرو طی سالهای گذشته رشد بسیار زیادی داشته، اما درآمد خانوارها با همان سرعت افزایش پیدا نکرده است. نتیجه این شکاف، کوچکتر شدن دائمی تعداد افرادی است که میتوانند در بازار خودرو بهعنوان خریدار واقعی حضور داشته باشند. در کنار کاهش توان خرید مصرفکنندگان، افت فعالیت تولیدکنندگان، مشکلات تامین قطعات و کمبود نقدینگی نیز بخش دیگری از عواملی هستند که به شکلگیری این رکود کمک کردهاند.
به همین دلیل، حتی کاهش قیمت برخی خودروها نیز در این مدت نتوانسته بهتنهایی قفل بازار را باز کند. برای مثال، اگر خودرویی ۳ یا ۴ میلیاردتومان قیمت داشته باشد و حتی ۲۰۰ میلیونتومان نیز ارزان شود، همچنان برای بسیاری از خانوارها همان خودرو بالای ۳ میلیاردتومانی و خارج از دسترس است. از سوی دیگر، عرضه خودروهای وارداتی و مونتاژی در سالهای اخیر تنوع بازار را افزایش داده و مدلهای بیشتری برای انتخاب در اختیار مشتریان قرار گرفته است؛ اما تعداد افرادی که توان خرید آنها را دارند به همان نسبت افزایش پیدا نکرده است. بنابراین اگرچه در این سالها تعداد مدلهای موجود در بازار افزایش یافته، اما تقاضای موثر در بخش خودروهای وارداتی و مونتاژی همچنان کاهشی است.
کاهش تقاضای موثر در بازار وارداتیها و مونتاژیها درحالی ادامه دارد که عرضه وارداتیها و تولید مونتاژیها نیز در سال جاری شرایط متفاوتی نسبت به مدت مشابه داشته است؛ بهطوری که عرضه خودروهای وارداتی افزایش یافته و تولید مونتاژیها در بهار امسال افت ۷۰ درصدی را تجربه کرده است. این افت تولید، نه از کاهش تقاضا، بلکه بیش از هر چیز از محدودیت در تامین قطعات، تشدید بحران ارزی و شرایط ناشی از جنگ تاثیر گرفته است.
درعین حال بازار خودرو امروز بیش از آنکه با مساله کمبود خودرو مواجه باشد، با مساله کمبود خریدار روبهرو است. کارشناسان بازار معتقدند در بازاری که رشد قیمتها ناشی از کمبود عرضه باشد، میتوان با افزایش عرضه، قیمتها را تعدیل کرد و بهرونق معاملات کمک کرد؛ اما در بازاری که کمبود تقاضا ناشی از کاهش قدرت خرید مصرفکنندگان است، حتی کاهش قیمت نیز لزوما برای ایجاد رونق کافی نیست. بنابراین مساله بازار خودرو فقط در سمت تولید خلاصه نمیشود. به باور کارشناسان و فعالان بازار، شاید مهمترین تفاوت شرایط امروز با برخی دورههای رکودی گذشته، تغییر ماهیت جریان تقاضا باشد. در دورههایی، شکایت اصلی بازار از کمبود خودرو و فاصله میان عرضه و تقاضا بود؛ اما اکنون بخش مهمی از مساله به کاهش توان خرید و عقبنشینی مشتریان مربوط میشود.
نگاهی به تغییر رفتار قیمتها در بازار نیز نشان میدهد برخی خودروهای داخلی که در مقاطع گذشته با تقاضای قابلتوجه مواجه بودند، در هفتههای اخیر کاهش قیمت را تجربه کردهاند؛ اما این کاهش لزوما به افزایش محسوس حجم معاملات منجر نشده است. این وضعیت یک پیام مهم برای بازار دارد؛ اینکه مشکل بخشی از خریداران دیگر صرفا گران بودن خودرو نیست، بلکه ناتوانی در تامین همان قیمت پایینتر نیز به یک مانع جدی تبدیل شده است.
در کنار مشکلاتی مانند تورم انباشته ماههای اخیر، افزایش هزینههای ضروری و کاهش قدرت خرید که باعث شده سهم خودرو در سبد مالی بسیاری از خانوارها مدام کوچکتر شود، انتشار اخبار و تصمیمات مربوط به سیاستهای اقتصادی نیز در ماههای گذشته مورد توجه بازار قرار گرفته است. موضوعاتی مانند بنزین ۱۰ هزارتومانی، گمانهزنی درباره تغییر میزان سهمیهها و سایر سیاستهای مرتبط با هزینه استفاده از خودرو، در شرایط عادی میتوانند بر تصمیم خریداران تاثیر بگذارند. همچنین اخبار مربوط به واردات خودروهای کارکرده و محدودیتهای ارزی، از جمله موضوعاتی هستند که میتوانند بر انتظارات فعالان بازار اثر بگذارند. با این حال، بهنظر میرسد اعلام برخی از این اخبار، از جمله سیاستگزاریهای دولت برای واردات یا سختگیری بانکمرکزی در تایید منشأ ارز، در شرایط فعلی بیش از آنکه بتواند تغییر بنیادی در بازار ایجاد کند، به سیگنالهای خبری برای بازاری تبدیل شده که با کمبود مشتری مواجه است.
درواقع، در بازاری با معاملات محدود و تقاضای واقعی پایین، هر خبر اقتصادی میتواند بهانهای برای تغییر قیمت برخی خودروها باشد؛ اما تغییر قیمت با رونق واقعی معاملات تفاوت دارد.
شهریورماه نیز بدون آنکه بازار خودرو شاهد تغییر محسوسی در حجم معاملات باشد، به پایان رسید. بازار خودرو اکنون در نخستین روزهای پاییز همچنان همان تصویر هفتههای گذشته را دارد؛ بازاری که نه توان رشد جدی دارد و نه فروشندگان حاضرند بهسادگی از قیمتهای خود عقبنشینی کنند. درهمین حال، نرخ دلار از روز گذشته وارد کانال 233 هزار تومان شده است؛ تغییری که میتواند یکی از متغیرهای مهم بازار خودرو در روزهای ابتدایی پاییز باشد. با این حال، اثر نرخ ارز بر بازار خودرو الزاما فوری و یکبهیک نیست و در شرایط فعلی، مهمتر از تغییرات کوتاهمدت قیمتها، واکنش خریداران و حجم معاملات خواهد بود. بهبیان دیگر، حتی اگر تغییر نرخ ارز بتواند بر انتظارات قیمتی بازار اثر بگذارد، مساله اصلی همچنان پابرجاست: آیا مشتری توان و تمایل خرید خودرو با قیمتهای فعلی را دارد؟
اکنون با بهپایان رسیدن تابستان، نگاه بازار خودرو به پاییز است؛ فصلی که باید مشخص کند آیا شرایط اقتصادی میتواند بخشی از تقاضای عقبنشسته را دوباره به بازار بازگرداند یا رکود معاملات همچنان ادامه خواهد داشت. با این حال، بازار خودرو برای خروج از این وضعیت بیش از هر چیز به «خریدار واقعی» نیاز دارد؛ البته خریدار واقعی نیز پیش از خودرو به درآمد و قدرت خرید نیازمند است. تا زمانی که این رابطه ترمیم نشود، کاهش یا افزایش قیمتها، تغییر در میزان عرضه یا حتی موجهای کوتاهمدت خبری نمیتوانند بهتنهایی رکود عمیق بازار را پایان دهند و حجم معاملات را در فصل پیش رو افزایش دهند. به این ترتیب، بازار خودرو در آغاز پاییز بیش از آنکه منتظر یک خبر، یک تصمیم اقتصادی یا یک تغییر کوتاهمدت در قیمتها باشد، منتظر بازگشت قدرت خرید و ورود دوباره مشتری واقعی است؛ عاملی که میتواند مسیر معاملات خودرو در ماههای پیش رو را تعیین کند.
